მარინე ფირცხალავა


სკვითური არქეოლოგიური კულტურის ელემენტები საქართველოს ტერიტორიაზე


                


  Zv.w. VII saukunidan CrdiloeT SavizRvispireTis tramalebSi vrceldeba axali kultura, romelic samecniero literaturaSi skviTuri arqeologiuri kulturis saxeliT aris cnobili. Mmis paralelurad e.w. `skviTuri tipis kultura~ farTod vrceldeba evraziis kontinentis did teritoriaze (yubanispireTi, Sua azia, samxreTi urali da volgispireTi, cimbiri) da lokaluri Taviseburebebis gamoyofis safuZvelze arCeven sindur-meotur, sakur, masagetur, savromatul da sxv. kulturebs.Ees kultura, romlis gavrcelebis sfero sakmaod did teritorias moicavs, CrdiloeT SavizRvispireTSi uceb Cndeba Camoyalibebuli saxiT da gulisxmobs sami iseTi kategoriis erTobliobas, rogoric aris SeiaraReba, cxenis akazmuloba da e.w. cxovelsaxovani stili.

  skviTologiis erT-erTi aqtualuri problemaa skviTuri elementebis gavrceleba iseT mxareebSi, sadac adgilobrivi kulturebi ukve formirebulia. Tanamedrove skviTologiur gamokvlevebSi amierkavkasiis Zveli regionebi (da am mxriv gamonakliss arc saqarTvelos teritoria warmoadgens) yovelTvis figurirebs, rodesac saqme exeba skviTebis sawyis istorias. TiTqmis aqsiomadaa qceuli, rom momTabare tomebi SavizRvispira stepebidan kavkasiis gavliT iWrebian maxlobeli aRmosavleTis qveynebSi, sadac saukunenaxevris ganmavlobaSi aqtiurad monawileoben am qveynebis politikur cxovrebaSi [Дьяконов 1956: 228-292. Пиотровский 1959: 235-244.]; myaradaa damkvidrebuli azric iranuli tomebis dasaxlebis Sesaxeb amierkavkasiis samxreT raionebSi, rac asaxulia am regionis Zvel toponimikaSi [Меликишвили 1959: 223]. Cveni mizania am procesebis nivTieri gamoxatulebis moZieba.

  skviTuri kulturis elementebi saqarTvelos nivTier kulturaSi Cndeba e.w. `skviTuri arqaikis~ (moicavs Zv.w. VII saukunis Suaxanebs – Zv.w. V saaukunes tradiciuli daTariRebiT) Camoyalibebis Tanadroulad, rac Zv.w. VII saukunis SuaxanebiTa da misi meore naxevriT TariRdeba (polemika adreskviTuri kompleqsis qronologiis irgvliv ix. Медведская 1992; Погребова 1993; Раевский 1993; Смирнова 1993). Ees aris e.w. `skviTuri triadis~ Semadgeneli elementebi, romlebic skviTuri arqeologiuri kulturis specifikas gansazRvraven – saxeldobr, SeiaraReba (akinakebi, mSvild-isari, saomari culebi), cxenis akazmulobis nawilebi (lagam-saybeurebi, aRviris Rvedebis Semkrebi da ganmanawilebeli detalebi) da cxovelsaxovani stilis xelovnebis nimuSebi (qarqaSis bunikebi da ornamentirebuli saybeurebi).

  saqarTvelos skviTuri tipis nivTebis Semcveli Zeglebis ori kategoria SeiZleba gamoiyos: a. namosaxlarebi, romlebzec skviTuri tipis isrispirebi dasturdeba da b. samarxebi, romlebSic e.w. skviTuri triadis komponentebia warmodgenili, umetes SemTxvevaSi adgilobrivi kulturisTvis damaxasiaTebeli artefaqtebis garemocvaSi.

  skviTuri tipis isrispirebis Semcveli namosaxlarebi zogadad Zv.w. pirveli aTaswleulis pirveli naxevriT TariRdeba – isini gadamwvaria da dangreuli Zv.w. pirveli aTaswleulis SuaxanebSi da maT ngrevis fenebSia swored fiqsirebuli skviTuri tipis isrispirebi. sul xuTi aseTi nasaxlaria Seswavlili da aqedan oTxi kaxeTis teritoriaze mdebareobs (aRm. saqarTvelo, ix. ruka 1).Eesenia:

  melaanis samlocvelo, romlis kompleqsSi Semavali brinjaos skviTuri isrispirebi yvelaze gviandeli nivTebia. maT Soris oTxi tipi gamoiyofa: 1. orfrTiani rombuli, masriani, masraze deziT; 2. samfrTiani, masriani, masraze deziT; 3. samfrTiani, moklemasriani, udezo; 4. samwaxnaga (ix. ruka 2) [ficxelauri 1965: tab. XXVIII. Fficxelauri 1973: 121-122].

  namosaxlari moWrili gora, sadac napovnia Semdegi tipis brinjaos isrispirebi 1. or-an samfrTiani, masriani, masraze deziT da 2. samwaxnaga, udezo (ix. ruka 3) [ficxelauri 1973: 31-32, tab. II].

  ciskaraanT goris namosaxlari, romlis ngrevis fenaSi napovnia eqvsi brinjaos isrispiri – yvela orfrTiani, asimetriul-rombuli, masriani, masraze deziT (ix. ruka 4) [Furtvängler, Knauß, Lohr and Motzenbacker 1997: 374-378, sur. 19].

  usaxelo goris namosaxlari. aq aRmoCenilia brinjaos Semdegi tipis isrispirebi – 1. orfrTiani, masriani, masraze deziT; 2. samfrTiani, moklemasriani, udezo (ix. ruka 5)[ Furtvängler, Knauß and Motzenbacker 1999: 259-263, sur. 27].

  tradiciuli daTariRebiT zemoxsenebuli namosaxlarebis isrispirebi Zv.w. VII-VI saukuneebis seriebs ganekuTvneba. es aris kargad cnobili formebi Jabotinos da kelermesis tipisa, romlebic adreskviTuri xanis isrispirebis a. meliukovaseuli klasifikaciis pirvel qronologiur jgufs Seadgenen [meliukova a. 1964: 18, tab. 6]. kamaTia zemoxsenebuli namosaxlarebis ngrevis TariRebis Taobaze [Furtvängler, Knauß, Lohr and Motzenbacker 1997: 387]. rogorc ar unda gadawydes es sakiTxi, erTi udavoa, rom es isrispirebi arqauli skviTuri tipis uadresi formebia da rogorc Cans, am namosaxlarTa ganadgureba moxda ramdenadme adre skviTuri elementebis samarxeul kompleqsebSi difuziasTan SedarebiT. amas mowmobs arqeologiuri konteqsti da isrispirebis zogierTi adreuli forma, iseTi, rogoricaa masiuri, orfrTiani, asimetriul-rombuli calebi e.w. Jabotinos tipisa. mniSvnelovania is faqti, rom es adreuli tipis isrispirebi napovnia serJen-iurtis namosaxlarze (CeCneTSi). es namosaxlari gadamwvaria saqarTvelos zemoT CamoTvlili namosaxlarebis msgavsad da iq napovni skviTuri tipis isrispirebic ngrevis fenas ukavSirdeba [Ильинская, Тереножкин 1983: 22, sur. 9-11].

  gancalkevebiT dgas xovle-goras mravalfeniani namosaxlari. `skviTuri arqaikisaTvis~ damaxasiaTebeli isrispirebi am Zeglze ori tipisa gvxvdeba – 1. orfrTiani, masriani, masraze deziT, da 2. samfrTiani, udezo (ix. ruka 6). isini napovnia Zv.w. VI saukuniT daTariRebul horizontSi, sadac Savfiguruli WurWlis fragmenti iyo aRmoCenili [Мусхелишвили 1978: 41,48, 108, tab. LXII]. danarCeni isrispirebi momdinareobs xovle-goris Zv.w. V-IV saukuneebiT daTariRebuli fenebidan – esaa samfrTiani da samwaxnaga, moklemasriani isrispirebi, romlebic meore qronologiur jgufs miekuTvneba [Мусхелишвили 1978: 90, 97, tab. LXII].

  Znelia e.w. skviTuri tipis isrispirebis eTnikuri atribucia, vinaidan adreuli skviTuri tipis isrispirebi, romlebic mcire aziaSia napovni, kimerielebTan asocirdeba, xolo sxva tipebis Sesaxeb (samfrTianebi, ovaluri, rombuli) naTqvamia, rom isini, SesaZloa, ekuTvnodnen midielebs, romelTa SeiaraReba skviTebis msgavsi iyo; sadReisod, bevri skviTuri tipis isrispiria aRmoCenili im adgilebSi, sadac brZolebi midielTa monawileobiT warmoebda [Cleuziou 1997: 190-193, sur. 1. ficxelauri 1965: 106. Дьяконов 1956: 254]. sayuradReboa a. ivanCikis dakvirveba mcire aziaSi evraziel nomadTa mier datovebuli Zeglebis Sesaxeb: werilobiTi wyaroebisa da arqeologiuri monapovris Sejerebis safuZvelze mkvlevari askvnis, rom saxezea kimerielebisa da skviTebis kulturuli siaxlove; aRniSnuli Zeglebi arqeologiuri TvalsazrisiT miekuTvneba adreskviTuri kulturis kelermesis etaps _ Zv.w. VII saukunis pirveli sami meoTxedis Zeglebi istoriul kimerielebs ukavSirdeba; xolo isini, romlebic Zv.w. VII saukunis bolo meoTxedsa da Zv.w. VI saukunis dasawyiss miekuTvneba, aseve Zv.w. VII saukunis momTabaruli Zeglebi amierkavkasiidan da iranidan, SeiZleba miekuTvnos rogorc kimerielebs, aseve skviTebs [Иванчик 2001: 16, 55-57, 68-69, 114].

  rac Seexeba skviTurinventarian samarxebs, isini aRmoCenilia rogorc aRmosavleT, ise dasavleT saqarTvelos teritoriaze.Aaq `skviTuri arqaika~ warmodgenilia tradiciuli `skviTuri triadis~ komponentebiT – esaa saomar yofasTan dakavSirebuli mobiluri da advilad aTvisebadi elementebi, romelTa Seswavla cxadyofs, rom es ar aris myari skviTuri kompleqsi, romelic yoveli ZeglisTvis stabiluri SemadgenlobiT da Tanabari SefardebiT xasiaTdeba.

  lagmebi da saybeurebi im SeTavsebiT, rogorc es gvaqvs yulanurxvas # 4 da Tlias # 68 samarxebSi (brinjaos uzangisebri lagmebi rkinis sammaryuJian da Zvlis samnaCvretian saybeurebTan) [Трапш 1962: 23, 54. Техов 1980: 21, рис. 2], farTodaa gavrcelebuli SavizRvispira skviTiaSi da gansakuTrebiT damaxasiaTebelia kelermesis kompleqsTaTvis [Иессен 1953: 52, 101, рис. 2. Галанина 1997: 120]; xolo Zvlis saybeurebis geometriuli ornamentiT Semkoba, (solaruli niSnebi, koncentruli wreebi da amokveTili samkuTxedebi Tlias # 68 da samTavros # 106 samarxebis saybeurebze) da maTi daboloebebis zoomorfuli gaformeba (cxovelis Cliqi da grifonis Tavi) – es is repertuaria, romelic `skviTuri arqaikis~ specificas gansazRvravs [Ильинская 1968: 45, 105-107, табл. 13-14, 20, рис. 23,8], ase rom es Zvlis nakveTornamentiani nivTebi adreskviTuri xelovnebis tipiuri nimuSebia. sayuradReboa, rom amierkavkasiis adgilobriv kulturaSi skviTuri elementebis difuziis paralelurad cxenis an misi calkeuli nawilebis daflvis SemTxvevebia fiqsirebuli (yulanurxva, Tlia, dvani, wiwamuri). es ritualic skviTuri samyarosTvisaa damaxasiaTebeli. Tumc, Znelia gadaWriT Tqma, yvela SemTxvevaSi skviTuri gavlenaa es Tu ara, radgan amierkavkasiis zogierTi olqisTvis es movlena SedarebiT adreuli xanidan iRebs saTaves.

  SeiaraReba. rac Seexeba SeiaraRebas, skviTuri tipis iaraRis yvelaze mravalricxovan jgufs qmnian specifikuri formis satevrebi da maxvilebi, e.w. akinakebi. isini farTodaa warmodgenili saqarTvelos Zv.w. VII saukunis meore naxevrisa da VI saukunis samarxeul kompleqsebSi rogorc skviTuri tipis erT an ramdenime nivTTan erTad, ise calke, da orive SemTxvevaSi adgilobrivi kulturisaTvis tipiuri inventaris garemocvaSi [fircxalava 1978: 31-38]. niSandoblivia, rom saqarTveloSi aRmoCenil akinakTa umravlesoba tipologiurad am iaraRis sawyis formas ganekuTvneba da raodenobrivad bevrad Warbobs skviTiaSi aRmoCenil Tanadroul akinakebs.

  saqarTveloSi mopovebuli akinakebi ramdenime tipad iyofa. maTi tipologiis safuZvelia vadisa da tarisTavis moyvaniloba. vada SeiZleba iyos gulisebRi, TirkmlisebRi, peplisebri; tarisTavi – swori Zelakiseburi, ovaluri, anteniseburi.

  gadamwyveti sityva ekuTvnis vadas.

  vadis qveda mxaris – pirisken mimarTuli – konturi TiTqmis yvela SemTxvevaSi erTnairia: ori SeerTebuli rkali, pirisken gamoberili, kuTxiT uerTdeba erTmaneTs da am kuTxeze gadis piris RerZi. gansxvavebaa vadis im mxareebs Soris, romlebic tariskenaa mimarTuli (ix. naxazi).

  saqarTveloSi mopovebuli akinakebis yvelaze mravalricxovan jgufs qmnian is akinakebi, romelTac aqvT swori Zelakiseburi tarisTavi da masiuri pepliseburi vada. taris Rero sigrZivadaa dayofili ise, rom kideebze warmoqmnilia Sveuli lilvakebi; piri TiTqmis paralelurkidiania, viwrovdeba mxolod ukanasknel mesamedSi. yvelas aqvs qedi (ix. naxazi).

  am tipis akinakebi aRmoCenilia samTavros samarovanze (ormosamarxebi ## 27, 295, 99, 50), Tlias nekropolze (samarxebi ## 68, 85, 93, 106, 128, 129, 164, 216), dvanis samarxebSi (## 2, 11), brilis samarxebSi (## 29, 26, 4, e.w. koleqtiuri samarxi # 17), gagris raionSi (sofel kolxidaSi), CobanlukSi, ergetis samarovanze (#3), nigvzianSi (# 12 samarxi ormo), urekSi (samarxi #1 da samarxi ormo #3). yvela akinaki rkinisaa, garda Tlias #85 samarxis akinakisa, romelic bimetaluria – misi piri rkinisaa, xolo tari da vada brinjaosia; brinjaos tari samnawiliania, xolo taris sigrZiv ganaWerSi Cadgmulia rkinis brtyeli Rero.

  kolxidis akinaks Tan axlavs brinjaos ornamentirebuli qarqaSi. akinaki rkinisaa, peplisebrvadiani, tarisTavi motexilia, taris Rero samnawiliania. brinjaos qarqaSi akinakis piris formas Seesatyviseba, vadis adgilas Sesabamisi moyvanilobis gafarToeba aqvs, marjvena mxares mimagrebulia firfita, qarqaSis bolo ovalurgafarToebiania. qarqaSi Semkulia reliefuri ornamentiT: vadaze moTavsebulia tolferda samkuTxedis moyvanilobis Svidi CaRrmaveba – vadis zeda mxaris rkalebis gaswvriv, romlebic erT dros raRac masiT iqneboda amovsebuli. vadis zeda kides grexili zonaris tipis ornamenti miuyveba, xolo vadis zeda mxaris kuTxeze saTvalismagvari sakidis formis detalia dasmuli. qarqaSis gverdiT Sverils erTimeoris qveS ganlagebuli oTxi reliefuri spirali, e.w. `zenuri xvia~ amkobs, isini ori mxridan sigrZivi reliefuri grexili zonariTaa SemosazRvruli, xolo qarqaSis qedis gaswvriv warmodgenilia gvelis gamosaxuleba: rombuli formis Tavi, ori Tvali, wertiliT aRniSnuli, da tanis nawili, Tavidan mokidebuli sigrZis erT meoTxedze iribi WdeebiT dafaruli.Ease dawvrilebiT imitom SevCerdiT am nivTze, rom masSi skviTuri da adgilobrivi tradiciebis saintereso Serwymas vxedavT. erTi mxriv, akinakis forma da qarqaSis saxeebiT Semkoba exmaureba skviTuri samyarodan cnobil nimuSebs, xolo, meore mxriv, TviT qarqaSis dekori (reliefuri ornamenti – grexili zonari, spirali, saTvalismagvari detali da gvelis gamosaxuleba, rac xSirad gvxvdeba kolxur-yobanuri Tu aRmosavleT amierkavkasiuri kulturebis brinjaos nivTebze) [Куфтин 1949: 27. Уварова 1900: 36, sur. 39, 40; tab. IV, 3; XIV, 4, 6; XIX, 4; VII, 1. gobejiSvili 1952: 99], am nivTs adgilobrivi kulturis tradiciebs ukavSirebs, Tumc mxatvruli stiliT CvenTvis cnobil adgilobrivi xelovnebis nimuSebisagan gansxvavebulia. amave dros, Taviseburi gadmocema iseTi detalebisa, rogoricaa qarqaSis gverdiTi Sverili (romelic swori da wagrZelebuli moyvanilobisaa, nacvlad skviTuri qarqaSebis frTismagvari Sverilisa) da maryuJis formis qarqaSis bolo (romlis msgavsi skviTur qarqaSebs Soris ar iZebneba) miuTiTebs imaze, rom saqme gvaqvs skviTuri samyarosaTvis tipiuri formis adgilobriv gaazrebasTan. cnobilia, rom skviTuri akinakebis gavrcelebis teritoriaze (sakuTriv skviTuri miwa-wylis gareTac) iaraRis sxvadasxva detalsa Tu morTulobaSi adgilobrivi elementi aris xolme Setanili [Онайко 1966].

  saqarTveloSi napovn akinakebs xSirad xis tyavgadakruli qarqaSis kvali aqvT SerCenili, romelic zog SemTxvevaSi brinjaos an Zvlis zoomorful gamosaxulebiani bunikiT bolovdeboda. am bunikebs Soris oTxs aqvs  naxevarovalis moyvaniloba, maTgan ori (Tlias #164 da #216 samarxebisa) akinakis qarqaSs ekuTvnoda, erTi – rkinis moxril danas (Tlias #258 samarxidan) [Техов 1980: 39, 59, рис.19-3; 23-1, 2, 4, 5], meoTxe nimuSi ki ukonteqstoa. am formis bunikebis gavrcelebis are moicavs sakuTriv skviTias, CrdiloeT da samxreT kavkasias, isini gvxvdeba zivies da amu-dariis e.w. ganZebis SemadgenlobaSi, egviptesa da deve huiukSi. msgavsi bunikebi aqvT sparsul votivur firfitebze da ritonze, aseve sparsul reliefebze gamosaxul akinakebs, sadac es iaraRi ara mxolod skviTebis, aramed midielTa SeiaraRebadac gvevlineba [Погребова, Раевский 1992: 105-111, sur. 1, 7, 8-11. Barnett 1956: 94, pl. II, a,b,c; III. Culican 1965: 130, fig. 37. Minns 1913: 59, fig. 12]. rac Seexeba saqarTveloSi aRmoCenil naxevarovalis formis bunikebze arsebul gamosaxulebebs, maTze warmodgenilia e.w. katiseburi mtaceblis morkaluli figura – adreskviTuri xanis erT-erTi yvelaze gavrcelebuli siuJeti, romelic specifikuri skviTuri maneriTaa Sesrulebuli (Tlias ## 164, 216, 258 samarxebi) [Техов 1980: 33, 39,40; рис. 12-2,6; 14-5; 19-2].A

  sruliad unikaluria Zvlis buniki (Tlias #246 samarxisa), romelic mtacebeli frinvelis Tavis Zlier stilizebul gamosaxulebas warmoadgens – aqvs mZlavri morkaluli niskarti da Tavis konturidan wamoSverili didi mrgvali Tvali [Техов 1980: 40, sur. 18, 2-3; 23, 6]. miuxedavad imisa, rom msgavsi buniki skviTur samyaroSi ar aris cnobili, misi kuTvnileba skviTuri kulturisadmi eWvvs ar iwvevs: frinvelis Tavis gamosaxuleba `skviTuri arqaikisTvis~ damaxasiaTebeli specifikuri stiliTaa Sesrulebuli da mravlad gvxvdeba am xanis sxvadasxva daniSnulebis sagnebze [Погребова, Раевский 1992: 122-128]. stilisturad is yvelaze met siaxloves hpovebs `zivies ganZis~ vercxlis langrisa da oqros lentebis frinvelis Tavebis gamosaxulebebTan [Ghirshman1963: 109,112, figs. 142, 147]. am ukanasknelTa Tvalebi firuzisferi minanqriTaa inkrustirebuli da am TvalsazrisiT mniSvnelovania, rom Tlias Zvlis bunikis frinvelis Tvalis budec mwvane feris pastiTaa Sevsebuli. amsTan, es buniki ekuTvnoda kavkasiuri tipis rkinis satevris xis tyavgadakrul qarqaSs [Техов 1980: 38, sur. 18-2].

  tradiciulad peplisebrvadiani da ZelakisebrtarisTaviani akinakebi skviTur kulturaSi Zv.w. VII saukunis dasasruliT – V s-iT TariRdeboda [Мелюкова 1964: 50]. es is tipia akinakisa, romelsac adre `kelermesis tipis akinaks~ uwodebdnen da bolo dros Semovida misi dakonkretebuli gansazRvra - `kavkasiur-midiuri~ tipi [Алексеев 1991: 272]. Aam tipis akinakebis areali moicavs winakavkasias, amierkavkasiasa da wina azias. iTvleboda, rom es iyo akinakis uadresi, sawyisi forma. Semdeg ki gamoiTqva azri, rom peplisebri vada winaaziuri akinakebisTvisaa tipiuri da rom is akinakis ganviTarebis gverdiTi Stoa, romelmac gavlena iqonia skviTur akinakebze, sawyisi forma ki Tirkmlisebrvadiani unda iyos [Алексеев 1991: 278].

  saqarTvelos arqeologiur Zeglebze gamovlenili akinakebi adre, skviTologiaSi miRebuli qronologiis Sesabamisad, Zv.w. VII saukunis dasasruliTa da Zv.w. VI saukunis pirveli naxevriT TariRdeboda [abramiSvili 1957: 131]. mogvianebiT gaCnda tendencia skviTurinventariani saqarTvelos kompleqsebis gvariani daZvelebisa. biZgi am mimarTulebas misca Tlias # 85 samarxis bimetaluri akinakis daTariRebam Zv.w. VIII saukuniT b. texovis mier [Техов 1980: 57-58]. mis kvaldakval bevrma mkvlevarma gadaaTariRa saqarTvelos skviTurinventariani samarxebi, ris Sesaxebac qvemoT gveqneba msjeloba. aq mxolod aRvniSnavT, rom Tu gaviziarebT Tlias bimetaluri akinakis Zv.w. VIII saukuniT daTariRebas, miviRebT did qronologiur Sualeds tipologiurad savsebiT msgavs nimuSebs Soris, rac saeWvoa imis gamo, rom akinaki tipoligiuri cvalebadobis swraf suraTs iZleva da mTeli saukuniT – saukunenaxevriT ver daSordeba erTmaneTs savsebiT analogiuri nivTebi.

  rkinis saomari culebi. saqarTvelos arqeologiur kompleqsebSi rkinis saomar culebs Soris gamoiyofa sami tipi, romelic skviTuri kulturis specifikis erT-erT ganmsazRvrelad aris miCneuli. yvelaze mravalricxovan jgufs qmnian e.w. CaquCisebryuiani saomari culebi, e.w. `kelermesis tipis~, romelic skviTiaSi miCneulia kavkasiuri warmomavlobis iaraRad. is skviTur yorRanebSi Cndeba Zv.w. VI saukuneSi, saqarTvelos arqeologiur kompleqsebSi ki am tipis culebi Zv.w. VII saukunis meore naxevridan farTodaa gavrcelebuli. isini brinjaos prototipebis bazaze yalibdeba dasavleT saqarTvelos teritoriaze da kvlevis dRevandel etapze naTlad edvneba Tvali maTi tipologiuri ganviTarebis gzas Zv.w. VII saukunis meore naxevridan vidre Zv.w. II saukunemde. es culebi gvxvdeba rogorc skviTurinventarian samarxebSi, aseve im kompleqsebSi, romlebic skviTur masalas ar Seicaven. es ukanaskneli garemoeba ufro xSiria [fircxalava 1978: 38-39]. meore tipis – konusisebrTaviani culebi skviTur samyaroSi ufro xSirad gvxvdeba da amierkavkasiisTvis, kerZod ki saqarTvelosTvis naklebadaa damaxasiaTebeli – sul sami nimuSia; xolo mesame tipis, e.w. pirwamaxuli culebi, ananinos kulturis wreSi iyo gavrcelebuli, saidanac es forma aiTvises da ganavrces skviTebma [fircxalava 1978: 40-41].

  namosaxlarebze  mopovebuli skviTuri tipis isrispirebis Sesaxeb ukve iTqva. rac Seexeba samarxebidan momdinare nimuSebs, miuxedavad imisa, rom `skviTuri arqaikisTvis~ damaxasiaTebeli formebi saqarTvelos mraval punqtSia napovni, isini kompaqturad araa Zeglebze warmodgenili. esaa kargad cnobili tipebi, romlebic samarxeul kompleqsebSi erTeulebis saxiT gvxvdeba. iseT did samarovanze, rogoricaa Tlias nekropoli, sadac sruli saxiT gvaqvs skviTuri kompleqsi, erTi calia sul; erTeulebia kolxeTis samarovnebze, ormocamde – samTavroSi [fircxalava 1978: 41-42].

   adgilobrivi da skviTuri tipis kulturaTa urTierTgavlenis xasiaTisa da xarisxis garkvevis mizniT sainteresoa im regionebis Sedareba, sadac skviTuri arqeologiuri kulturis gavlenaa fiqsirebuli. amisTvis Sesadareblad arCeulia samarxTa tipebi, romlebic saqarTvelos farglebs gareTaa da Seicavs skviTuri arqaikis nimuSebs, da agreTve sakuTriv skviTurad aRiarebuli samarxebi erTi mxriv,   da skviTurinventariani samarxebi saqarTveloSi, meore mxriv. skviTurinventariani kompleqsebis klasifikacia saqarTveloSi aseT suraTs gvaZlevs:

  saqarTvelos arqeologiur monapovarSi skviTuri tipis masala gvxvdeba TiTqmis yvela imdroindeli (Zv.w. VII-V ss) samarxis saxeobebSi. aseTebia:

1.individualuri inhumaciuri ormosamarxi (zogjer cxenis an misi calkeuli nawilebis TanadamarxviT). micvalebulis poza moxrilia. erT SemTxvevaSi (yulanurxva) zurgzea gaSotili.

2.individualuri ormosamarxi, qvebiT Semowyobili (Signidan) ormo, inhumaciuri; moxrili poza.

3.wyviladi inhumaciuri ormosamarxi, ormos kedlebi qvebiTaa amoyvanili; moxrili poza.

4.ormosamarxi, qvebiT amoyvanili, xis iatakiani. individualuri, inhumaciuri; moxrili poza.

5.qvayriliani ormosamarxi, wyviladi an individualuri, inhumaciuri; moxrili poza.

6.ormosamarxi individualuri, nawilobrivi kremaciis kvaliT (guad-ixu).

7.qvayuTi individualuri, inhumaciuri, moxrili poza, iSviaTad gaSotili (alaznis veli).

8.koleqtiuri samarxi ormoebi, kremaciis kvaliT.

9.akldama (samadlo).

10.Suabrinjaos xanis yorRanSi CaSvebuli samarxi, individualuri; gulaRma, odnav fexmokecili (tipiuri skviTuri wesi).

  CrdiloeT SavizRvispireTSi stepisa da tye-stepis zonaSi Zv.w. VII-V saukuneebSi gavrcelebulia Semdegi tipis samarxebi:

1.yorRanuli samarxebi. `ZiriTadi~.

2.brinjaos xanis yorRanis yrilSi CaSvebuli samarxebi (aseTi SemTxveva saqarTveloSi fiqsirebulia SulaverSi, #4 yorRanSi CaSvebuli samarxi).

3.gruntuli ormosamarxebi: a. xis konstruqciani da b. qviT gadaxuruli ormosamarxebi.

4.xis `akldama~, gamarTuli ormoSi.

5.xis samarxi nageboba, gamarTuli zedapirze.

6.qvis samarxi – qvayuTi.

7.katakomba (CamonaTvali Sesrulebulia Мурзин 1984-is mixedviT, gv. 50-55).

  xis konstruqciani ormosamarxebi xSirad Seicavs radialurad ganlagebuli ZelebiT Sedgenil did dasakrZalav kocons. xSiria kremaciis SemTxvevebi.

  maSasadame, adreskviTuri samarxi nagebobebi iyofa yorRanul (yorRanqveSa) da uyorRano samarxebad, romelnic Tavis mxriv dasakrZalavi nagebobis tipis mixedviT klasificirdeba. yvelaze gavrcelebuli tipia ormosamarxebi, wagrZelebuli sworkuTxedis, iSviaTad ovaluri formisa. gadaxuruli qviT an xis konstruqciiT. micvalebulis poza upiratesad gaSotilia, magram es wesi ar aris sayovelTao, gvxvdeba moxril mdgomareobaSi, gverdze dasvenebulnic.

  Crdilo kavkasiaSi gvxvdeba iseTi skviTurinventariani samarxebi, romlebic skviTis kuTvnilad ar aris miCneuli da zogi tipi samarxisa savsebiT analogiuria saqarTvelos teritoriaze gaTxrili samarxebisa. aseTebia qvayuTi da qviT amoyvanili ormosamarxebi, gadaxuruli qvis filiT. poza, rogorc wesi, moxrilia (Ильинская, Тереножкин 1983-is mixedviT, gv. 20, 22). garda amisa, Crdilo kavkasiaSi Seswavlilia sakuTriv skviTuri yorRanebi.

  maSasadame, qvayuTebi da qviT amoyvanili ormosamarxebi aaxloebs Crdilo kavkasiisa da saqarTvelos skviTurinventarian samarxebs. xolo katakomba da tipiuri skviTuri yorRani saqarTvelos Zv.w. VII-V saukuneebis Zeglebze ar gvxvdeba (aq ar igulisxmeba Treligorebis yorRanebi, romlebic sxva qronologiur sibrtyezea, rac kargad Cans inventaris mixedviT). erTaderTi, Sulaveris yorRanSi CaSvebuli samarxi da alaznis velis samarxi avlenen skviTebisTvis damaxasiaTebel niSnebs rogorc samarxis gamarTvis TvalsazrisiT, ise dakrZalvis wesis mixedviT. kremacia, oRond sruliad gansxvavebul konteqstSi, dasturdeba brilSi da kolxeTis samarovnebze.

  masalis Seswavla cxadyofs, rom saqarTvelos arqauli skviTuri kompleqsi tipologiurad axloa winaaziur skviTur inventarTan da kelermesis ZeglebTan, amave dros, saqarTvelos skviTuri tipis nivTebi Zlier msgavsebas avlenen Crdilo kavkasiis im adgilobrivi kompleqsebis inventarTan, romlebSic skviTuri kulturis Zlieri gavlena SeiniSneba. yvelaze naTlad es Cans kavkasionis CrdiloeT da samxreT kalTebze gamovlenil Zeglebze: sruli tipologiuri da stilisturi Tanxvdenaa Tlias bimetalur akinaksa da Crdilokavkasiur analogiur satevrebs Soris (kumbulTadan da gudermesidan); Tlias avzisgamosaxulebian bunikebsa da analogiur nivTebs Soris gudermesidan, nartanidan da mineraluri wylebidan. es masala sinqronulad Cndeba orive kulturul samyaroSi. es Tanxvdena fiqsirdeba arqauli tipis skviTuri masalis kavkasiaSi gaCenis sawyis etapze, Semdeg ki ganviTareba sxvadasxva mimarTulebiT midis. saqarTveloSi damowmebuli Zv.w. VII saukunis meore naxevris – Zv.w. VI saukunis skviTuri kulturis komponentebidan (akinaki, culi, isrispiri, lagam-saybeuri, buniki) arc erTi ar aris ucxo CrdiloeT kavkasiis Tanadrouli skviTuri tipis masalisaTvis, romelic, Tavis mxriv, Seicavs skviTuri kulturis iseT elementebsac, romlebic saqarTveloSi saerTod ar gvxvdeba (esaa brinjaos sarkeebi, brinjaos qvabebi, cxovelsaxovani stiliT Sesrulebuli sxvadasxva sagnebi, saisreebi isrebis didi seriebiT). Zv.w. VI-V ss ganmavlobaSi skviTuri elementebi CrdiloeT kavkasiaSi imdenad mravalferovania, rom adgilobrivi kulturebi iers icvlian da e.w. `skviToidur~ xasiaTs iZenen. Cndeba upiratesad skviTuri inventaris Semcveli samarxebi, romlebic ucxoa adgilobrivi garemosaTvis da es gansxvaveba pirvel rigSi dakrZalvis wesSi vlindeba. saqarTveloSi es procesi ar Cans. ramdenime gamonaklisi SemTxvevis garda, aq ar aris iseTi arqeologiuri Zegli, romelSic skviTuri dakrZalvis wesi da orientacia vlindeba da romelSic ZiriTadad skviTuri inventaria koncentrirebuli. es monacemebi adgilobriv da skviTur kulturaTa urTierTgavlenis gansxvavebul xasiaTsa da xarisxze migvaniSnebs saqarTvelosa da CrdiloeT kavkasiaSi da cxadyofs, rom am regionebSi gansxvavebuli procesebi mimdinareobs: CrdiloeT kavkasiis mTiswineTis stepebi dRes ukve ganixileba ara rogorc skviTuri samyaros periferia, aramed metropolia, vinaidan arqaul xanaSi aq dasturdeba skviTuri Zeglebis iseTi simravle, rom kompleqsebis inventari xSir SemTxvevaSi bevrad aRemateba CrdiloeT SavizRvispireTSi gamovlenil Tanadroul Zeglebs.

  saqarTvelos samarxebSi skviTur elementebs adgilobrivi kulturisTvis tipiuri nivTebis garemocvaSi vxvdebiT. aq arqauli skviTuri elementebis difuzia ver scvlis adgilobriv formebsa da stils. maTi gamoCena ver axdens gavlenas adgilobrivi iaraRis warmoebaze, verc samarxTa tipebze. skviTuri arqeologiuri kulturis Camoyalibebis Tanadroulad am kulturis komponentebi efineba gansxvavebul (aRmosavleT, an dasavlur-qarTul) adgilobriv kulturebs im xarisxiTa da siRrmiT, ris SesaZleblobasac lokaluri pirobebi iZleva.

  skviTuri nivTebis masobrivi gavrceleba saqarTveloSi Zv.w. V saukunidan klebulobs, da Zv.w. V-IV saukuneebisaTvis erTeuli magaliTebi gvaqvs samarxebSi skviTuri tipis isrispirebis povnisa. yuradRebas ipyrobs ramdenime samarxi: ori kaxeTidan da erTi bogvisxevidan, romlebic Zv.w. V-IV saukuneebiT TariRdeba [mamaiaSvili 1980: 103-115, tab. 30-31. TuSiSvili 1970: 127-140, sur. 7, 3]. am samarxebSi skviTuri tipis isrispirebTan erTad napovnia brinjaos sami firfita moxrili cxovelisa da frinvelis niskartis Zlier stilizebuli gamosaxulebiT. amdagvari nivTebi cnobilia azerbaijanidan, mcire aziidan da maxlobeli aRmosavleTidan, xolo maTi gamosaxulebani persepolisis reliefebze naTels xdis, rom isini mSvildis budis – goritis Semamkobeli detalebia [Moorey 1980: 63, fig. 10, N 217, 218. Baitinger 1999: 132-134, figs. 8-9, 6-7]. es firfitebi aqemenidur samyaros ukavSirdeba. rogorc Cans, am nivTebis Semcveli samarxebi asaxaven kontaqtebs ufro aqemenidur samyarosTan, vidre skviTebTan.

  qronologiis sakiTxebi. saqarTveloSi mopovebuli skviTuri tipis masalis daTariRebis safuZvelia skviTologiaSi miRebuli qronologia. rogorc iTqva, skviTuri elementebis masobrivi gamoCena saqarTveloSi iwyeba e.w. `skviTuri arqaikis~ Camoyalibebis Tanadroulad, rac gasuli saukunis 90-ian wlebamde Zv.w. VII saukunis dasasruliTa da Zv.w. VI saukuniT ganisazRvreboda [Артамонов 1968; Артамонов 1972]. Semdegdroindel gamokvlevebSi gaCnda skviTuri arqaikis erTgvari daZvelebis tendencia da amis erT-erTi argumentia saqarTvelos skviTurinventariani kompleqsebis adreuli TariRebi [Медведская 1992].Pparalelurad, skviTuri kulturis warmomavlobiT dainteresebam axali ZaliT ifeTqa evropis samecniero wreebis masStabiT da maSinve yuradRebis centrSi moeqca kavkasiis, kerZod ki saqarTvelos skviTurinventariani arqeologiuri kompleqsebi. siaxle aRiniSna pirvel rigSi Zeglebis gadaTariRebiT, romelic efuZneba, erTi mxriv, axal aRmoCenebs, xolo meore mxriv, Zvelis xelaxal gaazrebas. Amave dros amierkavkasia ganixileba, rogorc skviTur formaTwarmoqmnis zona da is teritoria, sadac saxloben adreuli skviTebi [Погребова, Раевский 1992: 191, 215].

  Zveli, tradiciuli qronologiis Sesabamisad, saqarTvelos skviTuri masalis TariRis ganmsazRvreli iyo misi siaxlove kelermesisa da misi rigis ZeglebTan, da aseve, Jabotinos tipis inventarTan [fircxalava 1978: 32]. importuli nivTebis analizze dayrdnobiT, kelermesis kompleqsebi Zv.w. VII-VI saukuneTa mijniTa da Zv.w. VI saukuniT TariRdeboda [Максимова 1954: 304. 1956: 224, 232. Артамонов 1968: 113]. am nivTebis axleburi gaanalizebis Sedegad, aseve aRviris Semadgeneli wvrili nakeTobebis detaluri Seswavlis safuZvelze, kelermesis yorRanebs Soris gamoiyo adreuli da gviani jgufebi da CvenTvis saintereso kompleqsebi (cnobili akinakisa da culis Semcveli) gviandel jgufs miekuTvna, romelic Zv.w. VII saukunis meore naxevriT daTariRda [Галанина 1983: 53]. Nnamdvili gadatrialeba moaxdina g. kosakiseulma qronologiam: man adreskviTuri xana sam etapad dahyo da saqarTvelos sakvanZo Zeglebi – samTavros #106, Tlias ## 68, 85 samarxebi uadres, pirvel etaps miakuTvna, xolo kavkasiuri paralelebiT es etapi Zv.w. VIII saukunis dasasruliTa da Zv.w. VII saukunis dasawyisiT daaTariRa [Kossack 1987: 43, 75]. i. medvedskaia Tavis gaxmaurebul statiaSi samTavros #106, Tlias ## 68, 85 samarxebs Zv.w. VIII saukunis meore naxevriT aTariRebs [Медведская 1992: 87-89].

  aseTi gadaTariReba bevr uxerxulobas qmnis rogorc saqarTvelos ZeglTa qronologiis, ise sakuTriv skviTuri kulturis TvalsazrisiT: am samarxebs miyva mTeli wyeba skviTuri sinqronuli kompleqsebisa da erTgvari saukunovani lakuna gaCnda adreskviTur III da SuaskviTur periodebs Soris [Раевский 1993: 84]; naZaladevad daZvelda Zv.w. VI saukunis iseTi kompleqsebi, romlebic Seicavda ara mxolod iaraRs da cxenis akazmulobas, aramed meTunis morgvze damzadebul skviTur keramikas, romlis gaCena xeliT naZerwi Tixis nawarmis gverdiT berZnul gavlenas ukavSirdeba [Смирнова 1993: 112]. igive unda iTqvas saqarTvelos kompleqsebis Sesaxebac – im saukuneebisaTvis, romelSiac skviTurinventariani kompleqsebia gadatanili, sxva saxis materialuri kulturaa damaxasiaTebeli, romelic win uswrebs qronologiurad skviTurinventariani samarxebis Semadgenel (ara skviTuri tipis) masalas. amas aRniSnavs m. pogrebova Tavis gamoxmaurebaSi i. medvedskaias qronologiaze [Погребова 1993: 85-86].

  ase rom saqarTvelos masalaSi ar iZebneba niSnebi, romlebic saqarTvelos skviTurinventarian arqeologiur kompleqsebs Zv.w. VIII saukuneSi – mis meore naxevarSi an dasasrulSi da mTlianad Zv.w. VII saukuneSi gadaitanen. esaa tipiuri adreskviTuri kompleqsi, romelic SeiZleba daTariRdes Zv.w. VII saukunis meore naxevriTa da Zv.w. VI saukuniT da romelic yvelaze masobrivad gvxvdeba saqarTveloSi am xanaSi – momdevno safexurze skviTuri tipis nivTebis saqarTveloSi gavrcelebas aRar aqvs aseTi masobrivi xasiaTi. 

    

   

      literatura:


abramiSvili 1957: r. abramiSvili. samTavros samarovanze aRmoCenili gviani brinjaos xanisa da rkinis farTo aTvisebis xanis Zeglebis daTariRebisaTvis, ssmm, t. XIX-A da XXI- B, Tb., 1957.

gobejiSvili 1952: g. gobejiSvili. arqeologiuri gaTxrebi sabWoTa saqarTveloSi, Tbilisi, 1952.

TuSiSvili 1970: n. TuSiSvili. bogvisxevis adreantikuri xanis samarovani, saqarTvelos mecnierebaTa akademiis macne, istoriis, arqeologiisa da xelovnebis istoriis seria, #3, 1970.

mamaiaSvili 1980: n. mamaiaSvili skviTurinventariani samarxebi ior-alaznis auzidan, kaxeTis arqeologiuri eqspediciis Sromebi, IV, 1980.

fancxava 1988: l. fancxava. kolxuri kulturis mxatvruli xelosnobis nimuSebi. Tb., 1988.

fircxalava 1978: m. fircxalava. skviTuri kulturis Zeglebis saqarTveloSi gavrcelebis sakiTxisaTvis, saqarTvelos arqeologiis sakiTxebi, I, Tb., 1978.

ficxelauri 1965: k. ficxelauri. ior-alaznis auzis teritoriaze mosaxle tomTa kultura, Tbilisi, 1965.

ficxelauri 1973: k. ficxelauri. aRmosavleT saqarTvelos tomTa istoriis ZiriTadi problemebi (Zv.w. XV-VII ss), Tbilisi, 1973.

Алексеев 1991: Алексеев А.Ю. Этюд об акинаках, в книге: А.С. Клейна – Археологическая Типология, Ленинград, 1991, с. 271-280.

Артамонов 1968: Артамонов М.И. Происхождение скифского искусства, СА, №4, 1968.

Артамонов 1972: Артамонов М.И. Скифское Царство, СА, №3, 1972.

Галанина 1983: Галанина Л.К. Раннескифские уздечные наборы (по материалам Келермесских курганов). –  АСГЭ, 24, 1983.

Галанина 1997: Галанина Л.К. Келермесские Курганы. М,. 1997.

Збруева 1952: Збруева А.В. История населения Прикамья в Ананьинскую эпоху. – МИА, 30, 1952.

Дьяконов 1956: Дьяконов И.М. История Мидии. Москва – Ленинград, 1956.

Иванчик 2001: Иванчик А.И. Киммерийцы и Скифы. Степные народы Евразии. Том II.  Москва, 2001.

Иессен 1954: Иессен А.А. Некоторые памятники VIII-VII вв. до н.э. на Северном Кавказе. – ВССА, М., 1954.

Ильинская 1968: Ильинская В.А. Скифы Днепровского Лесостепного Левобережья. Киев, 1968.

Ильинская и др. 1980: Ильинская В.А., Мозолевский Б.Н., Тереножкин А.И., Курганы VI в. до н.э. у с. Матусов. – Скифия и Кавказ. М., 1980.

Ильинская, Тереножкин 1983: Ильинская В.А., Тереножкин А.И., Скифия VII-IV вв. до н.э. Киев, 1983.

Кисель 1993: Кисель В.А. Стилистическая и технологическая атрибуция серебряного зеркала из Келермеса. – ВДИ, № 1, 1993.

Куфтин 1949: Куфтин Б.А. Археологическая маршутная экспедиция 1945 года в. Юго-Осетию и Имеретию, Тбилиси, 1949.

Максимова 1954: Максимова М.И. Серебяное зеркало из Келермеса, СА, 21, 1954.

Максимова 1956: Максимова М.И. Ритон из Келермеса, СА, 25, 1956.

Медведская 1992: Медведская И.Н. Периодизация скифской архаики и Древний Восток. РА, №3, 1992.

Меликишвили 1959: Меликишвили Г.А. К истории древней Грузии, Тбилиси, 1959.

Мелюкова 1964: Мелюкова А.И. Вооружение скифов, САИ Д1-4, М., 1964.

Мурзин 1984: Мурзин В.Ю. Скифская архаика Северного Причерноморья. Киев, 1984.

Мусхелишвили 1978: Мусхелишвили Д.Л. К вопросу о связях Центрального Закавказья с  Передним Востоком в раннеантичную эпоху, saqarTvelos arqeologiis sakiTxebi, I, Tbilisi, 1978.

Онайко 1966: Онайко Н.Я. О центрах производства золотых обкладок ножен и рукояток ранних скифских мечей, найденных в Приднепровье, сб. Культура античного мира, Москва, 1966.

Пиотровский 1959: Пиотровский Б.Б. Ванское Царство, Москва, 1959.

Погребова, Раевский 1992: Погребова М.Н., Раевский Д.С., Скифы и Древний Восток, М., 1992.

Погребова 1993: Погребова М.Н. О принципах датировки скифской архаики, РА, №2, 1993.

Раевский 1993: Раевский Д.С. О логике построения раннескифской хронологии, РА, №2, 1993.

Смирнова 1993: Смирнова Г.И. Памятники Среднего Поднепровья в хронологической схеме раннескифской культуры, РА, №2, 1993.

Техов 1980: Техов Б.В. Скифы и Центральный Кавказ в VII-VI вв. до н.э. М., 1980.

Трапш 1962: Трапш М.М. Памятники колхидской и скифской культур в селе Куланурхва Абхазской АССР, Сухуми, 1962.

Уварова 1900: Уварова П.С. Могильники Северного Кавеаза, МАК, вып. 8, Москва, 1900.

Baitinger 1999: Baitinger H., Waffen und Bewaffnung aus Perserbeute in Olympia. Archäologischer Anzeiger, Heft 1.

Barnett 1956: Barnett R.D. The Treasure of Ziwiye, Iraq XVIII, part 2, 1956.

Cleuziou 1977: Cleuziou S., Les pointes de flèches “scythque” au Proche et Moyen Orient; colloques Internationaux du C.N.R.S. No 567.-Le Plateau Iranien et l’Asie Centrale des origines à la conquête Islamique, P. 1977.

Culican 1965: Culican W. The Medes and Persians (1965).

Furtvängler, Knauß, Lohr and Motzenbacker 1997: Furtvängler A.E., Knauß F., Lohr H. and Motzenbacker I. Archäologishe Expedition in Kachetien 1996. Eurasia Antiqua 3.

Furtvängler, Knauß and Motzenbacker 1999: Furtvängler A.E., Knauß F. and Motzenbacker I. Archäologishe Expedition in Kachetien 1998. Ausgrabungen in Shiraki. Eurasia Antiqua 5.

Ghirshman 1963: Ghirshman R., Perse. Proto-iraniens. Mèdes. Achéménides. Paris, 1963.

Kossack 1987: Kossack G. Von den Anfängen des skytho-iranischen Tierstils. – in Skythika, München, 1987.

Minns 1913: Minns E. Scythians and Greeks, Cambridge, 1913.

Moorey 1980: Moorey P.R.S. Cemeteries of the first millennium B.C. at Deve Hüyük, near Carchemish, salvaged by T.E. Lawrence and C.L. Woolley in 1913. Oxford: British Archaeological Reports.

ilustraciebiEssay2Tabula.html
www.GeoArchEncyclopedia.geshapeimage_2_link_0
EngMainEngl.html
ese arqeologiuri kulturebiEssays.html
sasargeblo bmulebiConnect.html
mTavariMain.html
arqiviArchiv.html
Zeglebis alfabeturi saZiebeliSearch2.html
proeqtis SesaxebAbout.html
bibliografiaBiblio.html