მარინე ფუთურიძე



თრიალეთის ბრწყინვალე ყორღანების კულტურა


        

          თრიალეთის კულტურა, რომელიც უკვე  მრავალი ათეული წელია  სხვადასხვა ქვეყნის მკვლევართა ინტენსიური კვლევის საგანია, ერთ-ერთი ყველაზე დაწინაურებული მოვლენაა ბრინჯაოს ეპოქის კულტურათა შორის. მიუხედავად იმისა, რომ მისი შესწავლის ფორმატი საკმაოდ ფართოა, როგორც ქრონოლოგიური, ისე მკვევართა რაოდენობის თვალსაზრისით, ის ჯერ კიდევ მრავალ საკითხს ტოვებს სადაოდ, ან სრულიად გადაუჭრელად.

         ამ კულტურას, ალბათ, ყველაზე ზუსტად ახასიათებს მისი აღმომჩენის ბ. კუფტინის მიერ მიგნებული სახეწოდება „ბრწყინვალე ყორღანების კულტურა“. ვერც ერთი ტერმინი უკეთ და სრულად ვერ გადმოსცემდა თრიალეთის ყორღანთა განსაკუთრებულ ბრწინვალებას როგორც ის. ამიტომ, ვფიქრობთ, რომ ამ კულტურას უმჯობესია შეუნარჩუნდეს კუფტინისეული სახელწოდება.

          ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი თრიალეთის კულტურის განვითარებისათვის იმ ხაზით, როგორითაც მისი მსვლელობა წარიმართა, ეს მისი გეოგრაფიული მდებარეობა იყო, რომელიც სამხრეთ კავკასიის შუაგულში ლოკალიზდებოდა.

     samxreT kavkasia, rogorc uaRresad xelsayreli geografiuli gzajvaredini Tavis teritoriaze “atarebda” yvela im ucxo impulss, romelic aq paleometalis epoqis sxvadasxva etapze momxari politikur-kulturuli cvlilebebis Sesabamisad iWreboda.Aamis Sedegad igi araerTxel qceula sxvadasxva orientaciis civilizaciaTa da kulturTa Sexvedris adgilad. amgvari procesis erT-erT yvelaze adreul amsaxvel movlenad swored TrialeTuri kultura mimaCnia.  yvelafer amas ki win uZRoda susti, SemTxveviTi da, albaT, araregularuli xasiaTis kavSirebis arseboba wina aziis sxvadasxva centrebTan.

    o. jafariZe amierkavkasiaSi aRmoCenil masalebsa da aRmosavleT xmelTaSuazRvispireTis Zeglebs Soris saerTos jer kidev Zveli qvis xanis adreuli etapidan xedavs, romelic amave epoqis gviandel safexurze erTgvarad sustdeba da TiTqos izrdeba urTierToba iran-erayis wris ZeglebTan (o.jafariZe, 2006: 310). neoliTuri revoluciis dros ufro axlo urTierTobis arsebobas uSvebs wina aziis samyarosTan, romelic mtkvar-araqsis kulturis gaviTarebis epoqaSi kidev ufro Zlierdeba siria-palestinis da meores mxriv ki aRmosavleT xmelTaSuazRvispireTis mimarTulebiT, roca garkveuli eTnikuri infiltraciac ivaraudeba (o.jafariZe, 2006: 310-311). ase rom mkvlevarTa mier samxreTis mimarTulebiT damyarebuli urTierTobani TrialeTur kulturamde bevrad adreul xanaSi ukve udavo faqtadaa miCneuli. aqedan gamomdinare, am mxriv pirveli nabijebi sakvlevi kulturis dros ar gadagmula da mas niadagi kargad hqonda Semzadebuli winamorbed epoqebSi. es, ra Tqma unda, umniSvnelo faqti ar aris, roca kultura yovelgvari niadagis gareSe, pirvelad ki ar dgams nabijebs am urTierTobis gzaze, aramed esa Tu is mezobeli regioni garkveulwilad ukve nacnobia misi winamorbedi epoqis kulturebisTvisac. Mvfiqrob, rom aRmosavleT xmelTaSuazRvispireTi am mxriv yvelaze ukeT hqondaT gacnobili winamorbedi epoqebis kulturebs.

        თუ მოვინდომებთ ამ კულტურის არსის რეზიუმირებულ განსაზღვრას, ის ასე შეიძლება გადმოვცეთ:  „თრიალეთის ბრწყინვალე ყორღანების კულტურა“ ეს არის ეკონომიკურად და კულტურულად მაღალგანვითარებული მოვლენა, რომლის საზოგადოების მკვეთრი სოციალური სტრატიფიკაცია და პოლიტიკური სტატუსი, ალბათ, განვითარების წინარე/ ადრესახელმწიფოებრივ საფეხურს უნდა ასახავდეს, მისთვის დამახასიათებელი საერთაშორისო კავშირურთიერთობების ქსელის და მოწესრიგებული მმართველობის  სისტემით. ასეთი მაღალი საფეხურის სოციო-პოლიტიკურ სისტემად თრიალეთის კულტურის მოაზრება, რასაკვირველია, სრული სიცხადით და დამაჯერებლობით ბოლომდე ვერ ხერხდება, უპირველესად, მის ნამოსახლართა შეუსწავლელობის გამო. მიუხედავად ამისა,  ჩვენს ხელთ არსებული არქეოლოგიური მასალების სოლიდური რაოდენობა, მაინც იძლევა საშუალებას ვიმსჯელოთ  თრიალეთის ბრწყინვალე ყორღანების კულტურის როგორც წინარე/ ადრესახელმწიფოებრივი გაერთიანების  არსებობის შესახებ. ეს მრავალფეროვანი არტეფაქტები, ვფიქრობთ, რომ არა მხოლოდ ამა თუ იმ კონკტრეტული დარგის თუ თრიალეთელთა ყოფის ამსახველია, არამედ უფრო ფართო მასშტაბით, მათი ინსტიტუციური მოწყობის დამადასტურებელიც. კარგა ხანია, დროა, რომ მთელი ეს მასალები გავიაზროთ უფრო მაშტაბურად და არ მოვერიდოთ ამ კულტურის მატარებელ ტომთა ცხოვრების წესის და მმართველობის სისტემის რეკონსტრუქციის ცდას, მიუხედავად ბევრი კომპონენტის ხელმიუწვდომელობისა. ამას, რასაკვირველია, საგრძნობლად აბრკოლებს მისი ნამოსახლარების (გარდა ე.წ. სეზონური, საზაფხულო სამოსახლოებისა, როგორიცაა მაგალითად „დიდი გორის ნამოსახლარი“) მიუკვლევლობა და, განსხვავრებით, მახლობელი აღმოსავლეთის სინქრონული კულტურების ძეგლებისაგან, წერილობითი წყაროების არარსებობა. მაგრამ მიუხედავად ამ მნიშვნელოვანი წყაროების ლაფსუსისა, მხოლოდ ჩვენს ხელთ არსებული არქეოლოგიური მასალების ინტერპრეტირების საფუძველზე თრიალეთელთა საზოგადოების ორგანიზაციის შესახებ მოსაზრებათა გამოთქმა, ცალსახად უპრიანია.

       როგორც ცნობილია, აქამდე, ძირითადად, მკვლევარები არა თრიალეთური კულტურის მატარებელი საზოგადოების მმართველობის ორგანიზაციის და ყოფის საკითხებს ეხებოდნენ, არამედ მხოლოდ ცალკეული დარგების კომპლექსების და ქრონოლოგიის პრობლემებს უთმობდნენ ყურადღებას. ამის გამო კი, რა თქმა უნდა, თრიალეთის კულტურის არსებითი საკითხების ერთი ნაწილი გადაუჭრელი და ყურადღების მიღმა დარჩა.  სწორედ ამ მიმართულებით გვინდა გავამახვილიოთ ყურადღება.

      თრიალეთის კულტურა არაერთი არსებითი სიახლის გამოჩენითა და დანერგვით ხასიათდება. მან დასაბამი მისცა არა მხოლოდ ახალი სტილისა და ტიპების გამოჩენას სამეთუნეო და ლითონწარმოების მასალათა შორის, არამედ ახალი დარგების დაფუძნებასაც.

    ყველა თვალსაზრისით შეიძლება ითქვას, რომ თრიალეთის კულტურა, ეს არის ინოვაციებით განსაკუთრებით გამორჩეული, ერთგვარად მრავალ სიახლეთა  საზოგადოების განვითარების სწორედ ამ ეტაპზე აკუმულირების ხანა, როცა ყოველივე ეს ერთნაირად მკაფიოდ ჩანს არქეოლოგიური არტეფაქტების, საზოგადოების ყოფის ცალკეულ მოვლენათა (დაკრძალვის წესი, საინჟინრო-არქიტექტურული ტრადიცია და სხვა), სიახლეთა დანერგვის თუ საერთაშორისო კონტაქტების გაცხოველების მხრივ.

     მიზეზი, თუ შესაძლებელია მიზეზებიც, ინოვაციათა ამგვარი ინტენსიური კონცენტრაციისა სწორედ ძვ. წ. მე-3  ათასწლეულის ბოლოსათვის, სავსებით ლოგიკურად ჯდება მოვლენათა განვითარების იმ  კონტექსში, რასაც ადგილი ჰქონდა ამ დროს წინა აზიის რეგიონში ანუ იმ სივრცეში, რომელთანაც არა მხოლოდ  დაკავშირებული იყო სამხრეთ კავკასია, არამედ მის უკიდურეს ჩრდილო პერიფერიასაც კი წარმოადგენდა.

      აღნიშნული ეპოქა სამხრეთ კავკასიაში ემთხვევა და, შესაბამისად, იდენტიფიცირდება თრიალეთის კულტურასთან, რომელმაც შესანიშნავად გამოავლინა სხვადასხვა კულტურულ ნაკადებთან ნაზიარები და შემოქმედებითი ხასიათით გამორჩეული ეს ფენომენი.

     თუკი ჩავუკვირდებით  თრიალეთის ინოვაციათა მიზეზებს, მათ შორის, ვფიქრობთ, შესაძლებელია შეგვენიშნა შემდეგი: ა) თვით თრიალეთის კულტურის ბუნება და ხასიათი; ბ) ძლიერი საერთაშორისო ფაქტორი და მისი ზეგავლენა; გ) თრიალეთის, როგორც კულტურული მოვლენის მზაობა მიეღო, შეეთვისებინა და ავის წიაღში დაენერგა სიახლეთა ნაკადი; დ) ამ კულტურის დამახასიათებელი ნიშანი - თავისი მიღწევები და განვითარება წარმოეჩინა მოწინავე საერთაშორისო სტანდარტის შესაბამისად.

       თრიალეთის კულტურა თავისი ბუნებით მრავალმხრივია და მისი ძირითადი მიმართულებები არ შემოიფარგლება მხოლოდ სიახლის მიღებით, არამედ იგი ცხადად ამჟღავნებს ტენდენციას აითვისოს და თავის წიაღში გადაამუშაოს ყოველივე ახალი და მოწინავე, მოგვცეს განსხვავებული არტეფაქტი თუ ტიპი, იყოს კრეატიული და ნოვატორული.  მისი ეს ნიშან-თვისება იყო ის სტიმული, რომელმაც განაპირობა არა ერთი წინააზიური წიაღიდან მომდინარე ტრადიციის შემდგომი განვიტარება და კიდევ უფრო მაღალ დონეზე აყვანა.

      თრიალეთის კულტურისათვის დამახასიათებელი თითოეული დარგის განვითარება, მისი მოდელი და ტენდენციები სპეციფიკური ჩანს მხოლოდ და მხოლოდ მისთვის. ამის მიზეზი კი, ვფიქრობთ, არის ლოკალური (სამხრეთ კავკასიური) და უცხო კულტურული ნაკადების თანხვედრა და თანამონაწილეობა თრიალეთური კულტურის ცალკეული დარგების და ამავე დროს მხატვრული სტილის ფორმირებაში. რასაკვირველია, აქ გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს ლოკალური და უცხო ნაკადების  თანამონაწილეობის წილს.

     თრიალეთის კულტურას ახასიათებს სამეთუნეო საქმის, ლითონწარმოების, ოქრომჭედლობის და სამშენებლო-საინჟინრო სფეროს უაღრესად მაღალ დონეზე განვითარების ნიშნული. ეს კი ამ კულტურას როგორც დაწინაურებულ და გამორჩეულად აყვავებულ მოვლენად წარმოგვიჩენეს.

        ყველა დარგი, რაც კი სახეზე გვაქვს თრიალეთის კულტურაში, არის უაღრესად დაწინაურებული და მაღალი სტანდარტის დონეზე მდგომი. ვერ ვიტყვით, რომ რომელიმე ზემოთ ჩამოთვლილ სფეროებიდან მას მეტ-ნაკლებად სუსტად ან უფრო უკეთ ჰქონდა განვითარებული, არამედ ყველა მათგანი დაწინაურებული და მაღალგანვითარებული კულტურის დონეზე აქვს.

    თრიალეთის კულტურა მაღალგანვითარებული მეთუნეობითაა გამორჩეული. კერამიკული ნაწარმი სწორედ ის სფეროა, სადაც ცალსახად მკაფიოდ და უდავოდ დასტურდება სიახლეთა ნაკადი, რომელიც ამ კულტურის სამხრეთ კავკასიაში გამოჩენასთანაა დაკავშირებული. თრიალეთის კულტურის კერამიკას ახასიატებს სიახლე ყველა ცალკეული კომპონენტის მიხედვით: კეცის ფაბრიკაციის, ფორმის, ორნამენტის და ზედაპირის დამუშავების მხრივ.

     ganviTarebuli preistoriuli epoqis kulturaTa Soris ara mxolod kavkasiaSi, aramed wina aziis vrcel regionSic ki gamorCeuli adgili ukavia TrialeTis brwyinvale yorRanebis kulturas. სხვა მასალებთან ერთად gamorCeulobis elfers mas Zvirfasi liTonebis WurWli sZens, რომელიც ჯერ კიდევ საჭიროებს საფუძვლიან და ღრმად შესწავლას. xazgasasmelia isic, rom sxva masalebTan erTad, TrialeTs, gansakuTrebiT dawinaurebuli da STambeWdavi kulturis  iers, swored torevtikis maRalmxatvruli nimuSebi aZlevs.

     ყურადღებას გავამახვილებთ mravalferovani torevtikuli masalis mxolod erT kategoriaზე - vercxlis WurWelზე, romelic amjerad gvainteresebs mxolod mxatvruli stilisa da tipologiis TvalsazrisiT.

   am sakiTxisadmi Cveni yuradReba orma mizezma ganapiroba. Upirvelesad ki Semdegma: miuxedavad imisa, rom TrialeTuri kulturis vercxlis WurWeli yuradRebis miRma ar darCeniaT mkvlevarebs (sxvadasxva dros mas naSromebi miuZRvnes b. kuftinma, a. javaxiSvilma, n. jafariZem, ჯ. ჯაფარიძემ, ე.გოგაძემ, p. karlmaierma k. rubinsonma, m. fuTuriZem da sxvebma), mainc am nawarmis tipologiuri kvlev, ramdenadac ar unda iyos es gasakviri, დღემდე არ ჩატარებულა.

    rogorc wesi, sxvadasxva mkvlevarebi (kavkasiis Tu dasavleTis samyaros) sxvadasxva dros ixilavdnen da zogjer dawvrilebiTac aanalizebdnen mxolod romelime konkretul vercxlis WurWels, mis ikonografiul programas Tu damzadebis teqnologiis zogierT sakiTxs [Rubinson,2003: ; Carlmayer, 2000:  ], magram vercxlis WurWlis sakmaod didi mravalferovneba, romelsac es kultura gvTavazobs [tab. I], tipologiuri diferencirebis TvalsazrisiT erTxelac ki ar yofila wamoWrili. am mxriv, droSi sakmaod uxerxulad gawelili TeTri laqa, uTuod iTxovs mkvlevarTa yuradRebas. amitomac gvinda davarRvioT ამ საკითხის უგულვებელყოფის არსებული barieri da specialuri yuradReba mivmarTod konkretulad ძვირფასი ლითონის ჭურჭლის ტიპოლოგიის problemisadmi.  Tumca, gasagebia isic, rom es ar aris mxolod am erTi statiiT da arc erTi xelis mosmiT dasamuSavebeli Tema da mas uTuod Semdgomi gagrZeleba eqneba. amjerad, TrialeTuri ტორევტიკის ამ TvalsazrisiT Seswavlas მხოლოდ viwyebT da imedi gvaqvs, rom amiT sxva mkvlevarebsac gauCndebaT misi damuSavebis survili.  შეიძლება ითქვას, რომ აღნიშნული კატეგორიის მასალები გაცილებით უკეთაა შესწავლილი  მათი დამუშავების ტექნოლოგიის და მხატვრული სტილის თვალსაზრისით, ვიდრე  ამჯერად საინტერესო ასპექტით.

    TrialeTuri kulturis vercxls WurWeli formis mxriv zogadad gasaocar mravalferovnebas amJRavnebs. aq aრა გვაქვს erTi, erTxel SemuSavebuli da საბოლოოდ damkvidrebuli forma, romelic SegveZlo am kulturis საერთო maxasiaTebel tipad dagvesaxelebina, aramed warmodgenili gvaqvs tipobrivad mravalferovani seriis TiTqmis mTeli is speqtri, rac ki საერთოდ am periodis winaaziurma samyarom icis   (tab.II) . 

    TrialeTis kulturis vercxlis nimuSebi ramodenime sruliad gansxvavebuli formas gvTavazobs. isini warmodgenilia: maRalfexiani, saritualod miCneuli TasebiT, naxevarsferuli calyura, Rrma TasebiT da aseTive formis, mxolod mkveTrad pirgadaSlili da dabali TasebiT, bikonosurtaniani wyvili TasiT, cilindrultaniani formis kaTxebiT da sarwyulis ori gansxvaebuli tipiT.

    am nawarmis tipologiuri diferencirebisas Cven sayrdenad formis ZiriTadi da yvelaze arsebiTi, wamyvani maxasiaTeblebi aviReT, iseTebi roigoricaa: WurWlis kategoria (kaxa, Tasi, sarwyuli da a.S.), misi tanis ganzidulobis RerZi (vertikaluri an horizontaluri), yuris, fexis, Ziris da yelis მოდელირების სტილი და niSnebi.

     am formobriv da stilistur kriteriumebze dayrdnobiT da aseve zogierTi niuansidan gamomdinare vercxlis WurWlis tipologiur sqemaSi vcadeT pirveli (da garkveulad zogadic) tipologiuri sqemis SemuSaveba.

        ვგულისხმობთ, რომ mas Semdgomში გარკვეული detalizeba ან კიდევ მეტ ქვეტიპებად დიფერენცირება, სავარაუდოდ, dasWirdeba, radgan sakiTisadmi sistemuri midgoma SemdgomSi Tavad gvikarnaxebs am TvalsazrisiT gasakeTebeli calkeuli da  mkacrad SemuSavebuli kriteriumebis dazustebas.

     formisa da stilis arsebiT da wamyvan maxasiaTebel niSnebze dayrdnobiT amJamad Semdegi ZiriTadi tipebis diferencireba xerxdeba.

   I tipi: sarwyuli da kalaTis stilis WurWeli. es aris tipi, romlis ZiriTadi amosavali niSania: maRali da tanis mTel simaRlesTan proporciulad gamorCeuli, rkaliseburi da msxvilmavTuliani ReroTi modelirebuli yuri. swored es niSani aris erT-erTi ganmsazRvreli am tipisTvis, rac mas sarwyulis kategoriis jgufSi aerTianebs. WurWlis tanis formaze dayrdnobiT Cven aq ori qvetipiს გამოყოფას ვთვლით შესაძლებლად: erTi – romelsac pirisken aSkarad gafarToebuli  tani aqvs da geometriuli formebidan trapecias SeiZleba ganekuTvnos, xolo meores ki cilindruli tani gamoarCevs .  ამ ნიმუშებიდან პირველი 1938 წელს  ბ. კუფტინის მიერ წალკის #  17 ყორღანში აღმოჩენილი ვერცხლის ჭურჭელი ,რომლის კორპუსი მთლიანად ვერცხლისაა, ხოლო დეკორატიულ ელემენტებად გამოყენებულია ოქროს მსხვილი გრეხილი მავთულისაგან გაკეთებული სახელური და ოქროსავე  გრეხილი, ბრტყელი  სარტყელი, რომელიც ტანის  ორ პოლარულად დაცილებულ ადგილას აქვს მოდელირებული, როგორც ჩანს, სწორედ იმ ნაწილში,სადაც ვერცხლის ფირფიტების მიერთების ხაზი უნდა ყოფილიყო. იგი სახელურის ტანთან მიმაგრების ხაზის გასწვრივაა უშუალოდ და თითქოს ამით კიდევ უფრო  უსვამს ხაზს ოქროს დეტალებით ორამენტირების  სტილს.

      სწორედ ამგვარი გამორჩეული მხატვრული გაფორმებითა და მასთან ერთად ჭურჭლის მთელი ზედაპირის რთული ორნამენტული სიუჟეტით დაფარვით, ეს ნიმუში  გამორცეულ ეგზემპლიარად რჩება და საკმაოდ განსხვავდება  სარწყულთა კატეგორიად დიფერენცირებული იმ მეორე ეგზემპლიარისაგან, რომელიც 1947 წელს იქნა აღმოჩენილი ბ. პიოტროვსკის მიერ კიროვაკანის # 1 ყორღანში. ეს უკანასკნელი სრულიად სადაა როგორც მხატვრული გაფორმების მხრივ ზოგადად, ისე ზედაპირის დამუშავების თვალსაზრისით. ამ ორ ნიმუშს შორის მიუხედავად სტილისტური გაფორმების მხრივ არსებული ზემოაღნიშნული სხვაობისა, ჩვენ ისინი ერთი ტიპის ნაწარმად მიგვაჩნია.

      maT Soris gansxvaveba sxva niuansebSic  შეინიშნება, magram tipologiur sqemaSi maTTvis adgilis mikuTvnebis da I tipad diferencirebis safuZvelად maTi სწორედ sarwyulis kategoriaდ განსაზღვრა da ამ ტიპის wamyvani და ნიშანდობლივი stilisturi niSnebi გახდა.

     II tipi:  am tips ganvakuTvnebT sada, maRaltanian da fexian Tasebs, romlebic, rogorc wesi, maRalmxatvruli da rTulsiuJetiani dekoriTaa Semkuli. es aris vercxlis da eleqtrumis (yaraSambiს #1 ყორღანი) saritualo Tasebi. ორი, ერთამანეთის მსგავსი ეს თასი, როგორც ფორმის მხრივ, რომელიც ძირითადი საყრდენია ტიპოლოგიზაციისთვის, ისე მხატვრულ–სტილისტურად, ერთმანეთთან  ყველაზე ახლოს მდგარი ნიმუშებია და ისინი ერთი სახელსნო ცენტრის პროდუქციადაც კი მოიაზრება ზოგი მკვლევარის მიერ.  ნიშანდობლივია ის, რომ, მიუხედავად ფრიზების რაოდენობის (თრიალეთის შემთხვევაში – 3, ხოლო ყარაშამბის ცალზე კი –6) და მასზე გადმოცემულ სიუჟეტებს შორის გარკვეული სხვაობის არსებობისა, როგორც ტექნოლოგიური ხერხის, ისე სტილისტური თვალსაზრისით თასებზე მოცემული ორნამენტული სახეები უაღრესად ერთგვაროვანია და ზოგჯერ ანალოგიურიც. გარდა ამისა, თვალში საცემია ჭურჭელზე  ორნამენტული სქემის მობილიზება  მთელს მის ზედაპირზე  წრიული განვითარებით და მათი ფრიზებად გადმოცემის სტილი, რაც ერთნაირად დამახასიათებელია ორივე ჭურჭლისთვის.

     ყოველივე ეს, ეჭვს არ იწვევს, რომ ეს ორი, მხატვრული თვალსაზრისით გამორჩეული ნიმუში ერთ ტიპოლოგიურ ჯგუფს უნდა განეკუთვნოს.

      თრიალეთისა და ყარაშამბის sadazedapiriani analogebi jerjerobiT kavkasiis sivrceSi ar mogvepoveba da aqamde mxolod dasavleT anatoliidanaa cnobili.

    III tipi:  am tips ganvakuTvnebT vercxlis kaTxebs, romlebic warmodgenili gvaqvs rogorc cilindruli formis, aseve naxevarsferuli. es ori gansxvavebuli forma gavaerTianeT iqidan gamomdinare, rom tipologiurad isini erT kategorias –kaTxebs warmoadgenen.

   rogorc wesi, isini calyuraa da rig SemTxvevaSi dekoris aqcenti swored yurzea gakeTebuli. magaliTad, TrialeTis vercxlis kaTxis yuri ormagi grexili mavTuliTaa Semkuli, xolo vanaZoris yorRanisa ki sada, mrgvalganivkveTiani mavTuliTaa Sestulebuli.

               am tipis WurWlisaTvis damaxasiaTebeli patara zomebi da zedapiris  sruli sisadave. miuxedavad amisa, is ar kargavs maRalmxatvruli nawarmis iers swored proporciuli da daxvewili formis wyalobiT.

           me vfiqrob, rom dekoris aqcentis  sakuTriv yurze gadatana da ara WurWlis tanze, damaxasiaTebeli xdeba da gadadis brinjaos kalaTisebur WuWelzec.

IV tipi: am ukanasknel tipSi TrialeTuri kulturis vercxlis torevtikidan Cven vaerTianebT naxevarsferul da bikonosurtanian Tasebs, romlebic sxvadasxva stils qmnian am jgufSi. erTi maTgani, reliefuri naxevarwreebis acdenili rigiTaa warmodgenili, xolo sxva ki sruliad sadaa.

              am tipis erTi kategoriis nawarmis –  naxevarsferuli m swored am maxasiaTebel formas warmoadgenen rogorc vercxlis, ise oqros masalisaTvis, rasac yvela sxva tipobrivi jgufebis Sesaxeb ver vityviT.

      Cvens mier aq motanili tipologiuri sqema, agebuli ZiriTad wamyvan niSnebsa da parametrebze, romelic Semdgom qvetipebad diferencirebis tendencias amTavitve amJRavnebs, gaxlavT pirveli da SeiZleba vuwodoT winaswarulic, cda TrialeTis kulturis vercxlis WurWlis tipobrferencirebisa, romelic, samwuxarod, dRemde daumuSavebel sakiTxad rCeboda am sferoSi. Cems mier moxsenebad gamotanili dasawyisi ki imedi unda viqonioT, rom stimuli iqneba brinjaos epoqis torevtikis am aspeqtiT kvlevisaTvis.

  aqve movitan yvela SesaZlo axlo analogs TiToeuli tipisaTvisaTvis, riTac naTlad wamoCindeba am dargis Camoyalibebisa da ganviTarebis tendencia da safuZvlebi.

TrialeTuri kulturis vercxlis WurWlis Seswavlis win wamoweva, vfiqrob, rom mravali kuTxiTaa mniSvnelovani: 1. TviT torevtikis nimuSebis yovelmxriv gaaalizebisa da misi samxreTkavkasiuri versiebis mxriv da 2. gansakuTrebiT im TvalsazrisiT, rom swored am maRalmxatvruli produqciis safuZvelze, rogorc Cans, yvelaze kargad ilustrirdeba TrialeTis kulturis garesamyarosTan kavSirurTierTobis sakiTxi, misi mimarTuleba da zegavlenis siZliere.

      mxatvruli xelosnobis am gamorCeuli nawarmis safuZvelze, daskvnis saxiT TrialeTis kulturis torevtikis nawarmis ganviTarebis Sesaxeb saSualeba maqvs vTqva Semdegi:

   TrialeTuri kulturis kulturis torevtikis nimuSebi raodenobrivadac da tipologiuradac gansakuTrebuli mravalferovnebiT xasiaTdeba, romelTa Soris TiTqmis Tanabari procentuli raodenobiTa gvaqvs warmodgenili rogorc oqros, ise vercxlis WurWeli. aRniSnuli nawarmi warmoadgens sakmaod mdidar wyaros Zv.w. III aTaswleulis bolosa da II aTaswleulis pirveli naxevris samxreT kavkasiis mxatvruli xelosnobis Taviseburi da TviTmyofadi skolis gaazrebis TvalsazrisiT.

     TrialeTur torevtikaSi TvalSi sacemia erTi niuansi: TrialeTeli oqromWedeli oqrosa da vercxlSi xSirad imeorebs erTi da imave formebsa da stils. magaliTad: inkrustirebuli oqros Tasi da vercxlis saritualo Tasebi; oqros sadazedapiriani Tasi da vercxlis asTive formis yuriani Tasi da sxva. ase rom, formebs igi yovelTvis ar akonkretebs liTonis ama Tu im masalis mixedviT, amitomacaa, rom, Tumca garkveulwili gansxvavebis miuxedavad, oqrosa da vercxlSi msgavsi formebi – meordeba. miuxedavad amisa, unda aRvniSno isic, rom vercxlis WurWlis zogierTi tipi gvaqvs mxolod da mxolod am liTonSi da arc erT SemTxvevaSi sxvagan. magaliTad, cilindruli formis kaTxebi.

     oqrosa da vercxlis WurWeli mxatvrul-stilisturi TvalsazrisiTac mkafiod saxesxvaobrivia: a) es exeba ornamentul motivebs da misi  Sesrulebis teqnologiur xerxebs; b) mTel rig niuansebs. magaliTad, oqros WurWelze xelosani yurs arc erT SemTxvevaSi ar iyenebs (es ganmasxvavebeli niuansia Sumeruli da samxreTkavkasiuri torevtikisa), maSin roca vercxlze, bevr SemTxvevaSi yuri damaxasiaTebeli elementi Cans.

    miuxedavad imisa, rom mis calkeul nimuSebs sxvadasxva dros swavlobdnen rogorc kavkasieli, ise dasavleTis samyaros mkvlevarebi, jer kidev gvaqvs is masalebi, romlebic yuradRebis miRmaa dRemde darCenili da specialur kvlevas saWiroebs. maT Sorisaa vercxlis sadazedapirini, calyura, maRali Tasebi, cilindruli formis kalaTis stilis WurWeli da naxevarsferoseburi formis ornamentirebulzedapiriani Tasebi. maTi mxatvruli stili specialur kvlevas, da Tanac, komparatiuls, moiTxovs.

    yvela es nawarmi proporciulobiT gamorCeuli da sagangebod daxvewili torevtikis nimuSebia, romlebic, vfiqrobT, rom uaRresad sayuradRebo monacemebs iZleva samxreT kavkasiisa da wina aziis kulturul-ekonomikuri kavSirurTierTobebis xasiaTisa da intensivobis garkvevis TvalsazrisiT. amdenad, maTi am mimarTebiT Seswavla aqtualuri da uaRresad perspeqtiulia dRes, garda imisa, rom igi sagangebo tipologiur da mxatvrul-stilistur analizs saWiroebs TavisTavad.

    aRmoCnda, rom vercxlis WurWlis Cvens mier diferencirebul ramodenime tips zusti paralelebi eZebnebaT mesopotamiisa da centraluri anatoliis regionebSi, ris safuZvelzec am ukanaskneli civilizaciebis TrialeTuri kulturis torevtikis formirebaze zegavlena sakmaod TvalsaCinod dasturdeba. 

   torevtikis am kategoriis masalebi samxreT kavkasiis regionSi pirvelad Cndeba swored TrialeTis brwyinvale yorRanebis kulturis gavrcelebasTan erTad, rac aRniSnul regionSi mimdinare socialur, ekonomikur da kulturul transformaciebs ukavSirdeba.

  wina aziuri kulturebis zegavlena TrialeTuri mxatvruli xelosnobis ganxilul Zeglebze mosalodneli da logikuri Cans imis gaTvaliswinebiTac, rom vercxlis WurWels araviTari prototipebi da arqauli nimuSebi ar eZebnebaT adgilobriv samxreTkavkasiur garemoSi. aq isini sruliad moulodnelad da yovelgvari wanamZRvrebis gareSe iwyeben damkvidrebas TrialeTuri kulturis dawyebasTan erTad. es ukanaskneli ki ganekuTvneba Sua brinjaos xanis II anu ganviTarebul safexurs, roca ukve kavSirurTierTobaTa qseli winaaziur samyarosTan ukve intensiur fazaSi gadadis.

     TrialeTuri vercxlis WurWeli, vfiqrob, zemoaRniSnuli analogebis safuZvelze yvelaze axlos dgas anatoliuri torevtikis (kaneSi, mikeni, troa) da aseve mesopotamiis garkveul masalebTan (telo; aSuris # 20 samarxi); iranTan (Tefe giiani).

   am problemasTan, da aseve, TrialeTuri kulturis torevtikis brwyinvale nimuSebis Semqmnel xelosanTa vinaobisTan dakavSirebiT gaurkvevli sakiTxebi kvlav rCeba. amitomac, am kategoriis nawarmis, gacilebiT ufro detaluri, vidre es dRemde Catarebula, kvleva aucileblad migvaCnia garemomcveli samxreTuli civilizaciebis mxatvruli xelosnobis skolebis masalebTan komparatiuli analizis warmarTvis safuZvelze.

    am TvalsazrisiT amjerad pirvelad SemoTavazebuli TrialeTuri kulturis vercxlis WurWlis tipologiuri sqema,safiqrebelia, rom SemdegomSi kvlav Seivseba sxva qvetipebiTac.

      ganviTarebuli preistoriuli epoqis kulturaTa Soris ara mxolod kavkasiaSi, aramed wina aziis vrcel regionSic ki gamorCeuli adgili ukavia TrialeTis brwyinvale yorRanebis kulturas. sxva masalebTan erTad, dawinaurebuli da STambeWdavi kulturis gansakuTrebul iers mas swored torevtikis maRalmxatvruli nimuSebi sZens.

      TrialeTuri kulturis kulturis torevtikis nimuSebi raodenobrivadac da tipologiuradac gansakuTrebuli mravalferovnebiT xasiaTdeba, romelTa Soris TiTqmis Tanabari procentuli raodenobiTa gvaqvs warmodgenili rogorc oqros, ise vercxlis WurWeli. aRniSnuli nawarmi warmoadgens sakmaod mdidar wyaros Zv.w. III aTaswleulis bolosa da II aTaswleulis pirveli naxevris samxreT kavkasiis mxatvruli xelosnobis Taviseburi da TviTmyofadi skolis gaazrebis TvalsazrisiT.

      miuxedavad imisa, rom mis calkeul nimuSebs sxvadasxva dros swavlobdnen rogorc kavkasieli, ise dasavleTis samyaros mkvlevarebi, jer kidev gvaqvs is masalebi, romlebic yuradRebis miRmaa dRemde darCenili da specialur kvlevas saWiroebs. maT Sorisaa vercxlis sadazedapirini, calyura, maRali Tasebi, cilindruli formis kalaTis stilis WurWeli da naxevarsferoseburi formis ornamentirebulzedapiriani Tasebi.

     yvela es nawarmi proporciulobiT gamorCeuli da sagangebod daxvewili torevtikis nimuSebia, romlebic, vfiqrobT, rom uaRresad sayuradRebo monacemebs iZleva samxreT kavkasiisa da wina aziis kulturul-ekonomikuri kavSirurTierTobebis xasiaTisa da intensivobis garkvevis TvalsazrisiT. amdenad, maTi am mimarTebiT Seswavla aqtualuri da uaRresad perspeqtiulia dRes, garda imisa, rom igi sagangebo tipologiur da mxatvrul-stilistur analizs saWiroebs.

     am TvalsazrisiT pirvelad vTavazobT samecniero sazogadoebas TrialeTuri kulturis vercxlis WurWlisaTvis SemuSavebul tipologiur sqemas, romelic, safiqrebelia, rom SemdegomSi kvlav Seivseba sxva qvetipebiTac.

     garda amisa, torevtikis aRniSnuli nimuSebi gaanalizebuli gvaqvs formis stilisturi Taviseburebebis, dekoris mxatvrul-kompoziciuri niSnebisa da maTi analogiur masalasTan SedarebiTi mimarTebis mxriv. aRmoCnda, rom vercxlis WurWlis Cvens mier diferencirebul ramodenime tips zusti paralelebi eZebnebaT mesopotamiisa da centraluri anatoliis regionebSi, ris safuZvelzec am ukanaskneli civilizaciebis TrialeTuri mxreTkavkasiur garemoSi. aq isini sruliad moulodnelad da yovelgvari wanamZRvrebis gareSe iwyeben damkvidrebas TrialeTuri kulturis dawyebasTan erTad. es ukanaskneli ki ganekuTvneba Sua brinjaos xanis II anu ganviTarebul safexurs, roca ukve kavSirurTierTobaTa qseli winaaziur samyarosTan ukve intensiur fazaSi gadadis.

    am problemasTan, da aseve, TrialeTuri kulturis torevtikis brwyinvale nimuSebis Semqmnel xelosanTa vinaobisTan dakavSirebiT gaurkvevli sakiTxebi kvlav rCeba. amitomac, am kategoriis nawarmis kvleva aucileblad migvaCnia garemomcveli samxreTuli civilizaciebis mxatvruli xelosnobis skolebis masalebTan komparatiuli analizis warmarTvis safuZvelze.

                 samxreT kavkasiasa da maxlobel aRmosavleTSi Sua brinjaos xana, gansakuTrebiT ki misi ganviTarebuli faza, arnaxuli aRmavlobiTa da kulturuli dawinaurebiT aRiniSna. rogorc Cans,  geografiulad momijnave es ori regioni brinjaos xanis ganviTarebis swored am etapze, romelic Zv.w.  XXI – XVII ss emTxveva (Sua brinjao II faza) (fuTuriZe 2003: 111), maTTvis damaxasiaTebeli kulturebis arsebobis manZilze araerT msgavs tendencias avlens mxatvrul xelosnobaSi. es gansakuTrebiT exeba centralur anatolias, aSurs da nawilobriv III dinastiis periodis urs maxlobel aRmosavleTSi da, meores mxriv, ki samxreT kavkasiis im areals, romelic farTod moicva TrialeTis brwyinvale yorRanebis kulturam (Куфтин, 1941; jafariZe 2006).

      amTaviTve xazs gavusvamT imas, rom zemoaRniSnuli ori regionis kulturebi mxatvruli xelosnobis sferoSi ganviTarebis piks swored Sua brinjaos xanisTvis aRweven. es periodi sakuTriv am dargis  dawinaurebuli doniTa da gansakuTrebiT maRali standartis nimuSebis SeqmniT xasiaTdeba. niSandoblivia isic, rom am TvalsazrisiT sagangebod TvalSi sacemia samxreT kavkasiis regioni, romlis udides nawilSi gavrcelebuli TrialeTis kultura gamorCeuli aRmoCnda swored uaRresad daxvewili da mravalferovani mxatvruli xelosnobis nawarmiT. Tumca, aqve aRvniSnavT, rom maxlobeli aRmosavleTis zogierT regionebSi (anatolia, mcire mesopotamia) mxatvruli xelosnobis dawinaurebis procesi ufro adre, jer kidev adre brinjaos epoqidan iCens Tavs (Akurgal,  2001; Bingol, 1999).

oqromWedlobisadmi miZRvnil wina naSromebSi Cven sagangebod mivuTiTebdiT im aucileblobaze, rom mxatvruli xelosnobis ganviTarebis Seswavla saWiroa warimarTos winaaziuri kontaqtebis kvlevis konteqsSi, rac saboloo jamSi gadamwyvetic ki SeiZleba iyos am dargis formirebis wanamZRvarTa dadgenis TvalsazrisiT (fuTuriZe 2006: 66-76). axla,  sagangebo yuradReba gvinda davuTmoT swored mxatvruli xelsnobis dargSi arsebuli analogiuri tendenciebis SedarebiT kvlevas, romelic sagangebod aqamde ar aqcentirebula miuxedavad imisa, rom am kategoriis nimuSebis Seswavlas sxvadasxva dros yuradRebas uTmobdnen am sakiTxze momuSave specialistebi (b. kuftini, a. javaxiSvili, o. jafariZe, e. gogaZe, n. jafariZe, k. rubinsoni, d. koloni, m. fuTuriZe).

TiToeuli mkvlevari, marTalia, iZleoda ama Tu im konkretuli nimuSis SedarebiT analizs maxlobeli aRmosavleTis masalebTan mimarTebiT magram TviT dargis Camoyalibebisa da ganviTarebis srul suraTs ver warmoaCenda, radgan sakiTxi farTo masStabiT ar dasmula da mis kvlevasac sistemuri xasiaTi ar miuRia. saWirod vTvliT imis xazgasmasac, rom TrialeTis kulturis mxatvruli xelosnobis formirebis procesis garkvevis rTuli problema unda eyrdnobodes upirvelesad  calkeuli konkretuli artefaqtebis yovelmxriv kvlevas da is unda gaxdes amosavali samxreT kavkasia – wina aziis mxatvruli liTonwarmoebis SedarebiTi analizisa, romlis gareSec zogadad am sakiTxis kvleva warmatebuli ver iqneba da romelic gadaudebel damuSavebas saWiroebs. am Sromatevad da xangrZliv saqmes ki, vfiqrobT, garkveulad win waswevs samxreT kavkasiisa da wina aziis mxatvruli xelosnobisaTvis damaxasiaTebeli analogiuri tendenciebis da Taviseburebis gamovlena, rasac winamdebare statia eZRvneba.  umravlesoba TrialeTuri mxatvruli xelosnobis masaliebidan amave dros uaRresad saxasiaTo da sadiagnostiko nimuSebia da amdenad maTze sagangebod yuradRebis gamaxvileba sakiTxis sistemuri kvlevis mxrivac aucilebelia. kulturis torevtikis formirebaze zegavlena sakmaod TvalsaCinod dasturdeba. 

    torevtikis am kategoriis masalebi samxreT kavkasiis regionSi pirvelad Cndeba swored TrialeTis brwyinvale yorRanebis kulturis gavrcelebasTan erTad, rac aRniSnul regionSi mimdinare socialur, ekonomikur da kulturul transformaciebs ukavSirdeba.

   wina aziuri kulturebis zegavlena TrialeTuri mxatvruli xelosnobis ganxilul Zeglebze mosalodneli da logikuri Cans imis gaTvaliswinebiTac, rom vercxlis WurWels araviTari prototipebi da arqauli nimuSebi ar eZebnebaT adgilobriv sa

       am dargis ganviTarebaSi arsebuli saerTo momentebidan upirvelesad aRvniSnavT imas, rom TrialeTur oqromWedlobaSi saxeze gvaqvs TiTqmis yvela kategoriis nawarmi, rac ki saerTod damaxasiaTebelia sinqronuli xanis maxlobeli aRmosavleTis sxvadasxva kulturebisaTvis. es aris: sakinZebi, didi raodenobiT da sruliad gansxvavebuli tipis mZivebi, kuloni, yelsabami, sasafeTqle xvia, agrafi, Standarti, mcire plastikis nimuSi, garsakravebi, folgebi, figuraTa sadgarebi, figuraTa misamgreblebi, sxvadasxva mcire detalebi, jer kidev gaurkveveli daniSnulebis oqros nivTebi Tu Tmis samagrebi, da bolos, Zvirfasi liTonebisagan damzadebuli WurWeli. faqtobrivad, sakvlev kulturaSi warmodgenili gvaqvs tipobrivad mravalferovani mTeli is speqtri, rac kargadaa cnobili Sumeris, centraluri anatoliis da aSuris mravalricxovani kompleqsebidan (Harper, Klengel-Brandt, Aruz, Benzel, 1999; Aruz, Benzel, Evans (eds.), 2008). es ki, vfiqrobT, xazs usvams im faqts, rom TrialeTuri sazogadoebisaTvis kargad iyo cnobili Zveli samyaros dawinaurebul centrebSi gavrcelelebuli ZiriTadad yvela kategoriis mxatvruli produqcia.

    walkis, gomareTis platos, somxeTis Crdilo nawilis, kaxeTis da Crdilo-dasavleT azerbaijanis Zeglebi uxv monacemebs iZlevian mxatvruli xelosnobis swored imgvari nimuSebisa, romlebic gansakuTrebiT met saerTo niSnebs da zogjer zust analogebsac ki pouloben wina aziis masalebTan, rogorc torevtikis, ise samkaulis da oqromWedlobis sxva nimuSebis mxriv.

samxreT kavkasiis am dominatur kulturaSi warmodgenili mTeli es mravalferovneba (Куфтин, 1941; Armenie., 1996) naTlad warmogvidgens TrialeTur oqromWedlur xelovnebaSi miRweul im dones, romelic arafriT ar Camouvardeboda maxlobeli aRmosavleTis civilizaciaTa dawinaurebul standartebs da zog SemTxvevebSi win uswrebda kidec maT. amis sailustraciod ikmarebda Tundac oqros inktrustirebuli Tasi (Куфтин 1941: таб.XCIII), vercxlisa (Куфтин 1941: таб.XCI,XCII) da eleqtrumis (Armenie 1996:col.tab.) saritualo Tasebi, # 8 yorRanis oqros yelsabami (Куфтин 1941: таб.XCV) da zogi sxva unikumebi, romlebic Zveli samyaros Sedevrebadaa aRiarebuli oqromWedlobis yvela wamyvani specialistis mier.

    es masala, safuZvels gvaZlevs davaskvnaT, rom Zv. w. III aTaswleulis bolodan anu perodidan roca samxreT kavkasiis geokulturul sivrceSi fexs ikidebs TrialeTis brwyinvale yorRanebis kultura, misi mxatvruli xelosnobis sfero sruliad aSkarad da mkveTrad iRebs gezs winaaziuri civilizaciebis miRwevebTan daaxloebisaken, misTvis niSandoblivi mxatvruli stilisa da gemovnebis aTviseba-gaziarebisaken.

    swored am varaudis damadasturebel nimuSebze da tendenciebze SevaCerebT yuradRebas amjerad, Tumca aqve aRvniSnavT imasac, rom es procesi anu ZvelaRmosavluri samyaros civilizaciaTa zegavlenis faqti aseve aSkarad SesamCnevi xdeba dakrZalvis ritualisa (Куфтин 1941: 79-85; beriaSvili, 1989: 164-193) da samarx-nagebobebis (narimaniSvili 2010), brinjaos zogierTi tipis iaraRis da moxatuli keramikis mixedviTac (Özfirat, 2001; fuTuriZe, 2009: 511-529).

   aRniSnul zegavlenas garesamyaros sxvadasxva centrebidan (ZvelxeTuri, egeosuri, Sumeruli samyaro) upirvelesad da yvelaze mkafiod TvalsaCinos mainc mxatvruli xelosnobis produqcia xdis. es arc aris gasakviri, radgan TrialeTuri sazogadoebis privilegirebuli fena, romlisTvisac arsebiTad mzaddeboda aRniSnuli nawarmi, yvelaze metad amJRavnebs ltolvas da tendencias prestiJuli nawarmisaken, im drois mowinave civilizaciebis modasa da standartebTan daaxloebisaken da, rasakvirvelia, ucxouri nawarmis an misi analogebis flobisaken. 

  xazi unda gaesvas imas, rom aRniSnuli saerTo tendenciebi vlindeba rogorc mxatvrul-stilisturi, ise teqnologiuri xerxebis da damuSavebis TvalsazrisiT, romelic naTlad vlindeba mxatvruli xelosnobis sxvadasxva tipis nawarmis safuZvelze.

TrialeTis kulturis mxatvruli xelosnobis masalebis SedarebiTi analizi cxads xdis, rom mxatvrul-stilisturi TvalsazrisiT is iRebs da iTvisebs misTvis sasurvel romelime ornamentul motivs, misi datanis xerxs Tu imdroindel wina aziur samyaroSi gabatonebul romelime daxvewil da rTul stilistur-mxatvrul normas, rogorc masalis formis Tu misi romelime konkretuli detalis, ise ornamentuli saxeebis mxriv. Tvali gavadevnoT am tendenciebs calkeuli artefaqtebisda mixedviT.

mxatvruli xelosnobis sxvadasxva funqciisa da stilis nimuSebidan aRvniSnavT mcire zomis mrgvali figurisaTvis gankuTvnil sadgars (Куфтин 1941: tab.XCVII). is, rogorc wesi, maxlobel aRmosavleTSic da samxreT kavkasiaSic yovelTvis ornamentirebulia da proporciulad Sesabamisi, masze misamagrebeli figurisa. sadgari dabali zomis marTkuTxa formis yuTia, mis zedapirze eqvsi, Tanabari intervaliT datanili, patara naxvretiT, romelic masze figuris misamagrebeli detalebisTvisaa gankuTvnili. rogorc sadgris zedapiri (gravirebuli ornamentiT), aseve misi oTxive gverdi (mrgvali, kvadratuli da marTkuTxa Tvlebis inkrustaciiT) iyo ornamentirebuli, rac am nivTis gamorCeul mxatvruli Rirebulebas usvamda xazs. unda aRvniSnoT, rom TrialeTis kulturis mxatvruli xelosnobis mravalrocxovan nimuSTa Soris figurisaTvis gankuTvnili sadgari, jerjerobiT, erTaderTi mogvepoveba. SumerSi ki maTi ramodenimea.

Tavad cxovelis mcire zomis, oqrosagan nakeTebi zoomorfuli figurebi (maxlobel aRmosavleTSi – Txa, xari da erT SemTxvevaSi viri, xolo samxreT kavkasiaSi ki onagri) erT-erTi damaxasiaTebeli masalaa Zveli samyarosaTvis. orive am regionis cxovelTa figurebis komparatiuli daxasiaTebisas ki TvalSi sacemia Semdegi momentebi:

      isini, rogorc Cans, gankuTvnilia sxvadasxva nivTis Sesamkobad (Wooley,1934,vol. II); yvela SemTxvevebSi ar aris damoukidebeli artefaqti, gansxvavebiT adre brinjaos xanis Tixis an qvis figurebisagan, aramed uSualod dakavSirebulia specialurad sakuTriv misTvis Seqmnil im sadgarTan, romelzedac sagangebod misTvis gankuTvnili milakebis saSualebiT magrdeboda. amgvari inkrustirebuli sadgari da misi Tanmxlebi figura aRmoCnda walkis (# 5  yorRanSi (Жоржикашвили, Гогадзе, 1974: таб.85);  TrialeTis kompleqsSi aRmoCenili onagris (zoologiis dargis specialistTa gansazRvriT) figuris kidev erT, uaRresad damaxasiaTebel moments unda gaesvas xazi, rac mdgomareobs cxovelis Tvalis inkrustaciis teqnikis gamoyenebiT gadmocemaSi. TrialeTis SemTxvevaSi figuris naturalisturad (da ara sqematurad) gadmocemis mcdelobis erT-erTi xerxi, misi yvelaze metyveli organos – Tvalis ferebiT gadmocemaSia (miuxedavad imisa, rom onagris Tvalbudeebi, samwuxarod carielia da feradi qvebi dakargulia, sruliad cxadia, rom is swored ase iyo inkrustirebuli). amisTvis ki mxatvari iyenebs feradovan minas an naxevradZvirfas qvas da amiT cdilobs oqromWedlobis nimuSis modelirebaSi Semoitanos ferTa gamis aqcentireba.

  xazgasmiT unda aRiniSnos, rom oqrosa da feradi qvis (an minis) SexamebiT gadmocemuli ferTa gamaze aqcentireba da misi inkrustaciis teqnikiT Sesruleba erT-erTi uaRresad saxasiaTo mxatvruli xerxia Sumeruli oqromWedlobisaTvis (Wooley, vol.II, 1934).

miuxedavad imisa, rom Zveli samyaros sxva centrebidanacaa cnobilia oqroze sardioniT inkrustaciis zogierTi SemTxveva rogorc torevtikaze, aseve samkaulze (alaja huiukis saiuveliro nawarmi) (Bingol, 1999; Akurgal, 2001), mainc vfiqrobT, rom figurebisa da masTan dakavSirebuli sadgrebis mxatvrul-stilisturi, kompoziciuri da teqnologiuri siaxlove imdenad aSkaraa TrialeTis da uris samefo samarovnebis analogiur masalaTa Soris, rom am SemTxvevaSi maT mxatvrul stilSi msgavsi tendenciis arseboba, albaT, eWvs ar iwvevs.

uris araerTi samefo samarxidan, da gansakuTrebiT ki dedofal fu-abis kompleqsidan, momdinare Txis da sxva cxovelebis Tvalebis inkrustireba, udavod is tradiciaa, romelsac icnobs da kargad iTvisebs da erTaderTi aRmoCenili figuris SemTxvevaSi iyenebs kidec TrialeTeli oqromWedeli. niSandoblivia isic, rom sruliad analogiuria Tvalbudis modelirebis (misi ovalis da sifarTovis mixedviT) Sumeruli da TrialeTuri variantebic.

aqve aRvniSnav imasac, rom Sumeruli oqromWedlobisaTvis ase damaxasiaTebeli stili, romelic oqrosa da feradi qvebis kombinirebiT gadmocemul mxatvrul stils gulisxmobs (Woolley, vol.II, 1934), TrialeTur mxatvrul xelosnobaSi warmodgenilia ara mxolod figuris SemTxvevaSi, aramed samkaulis garkveul kategoriaze (mZivebi, sakinZebi, kulonis CarCo) da torevtikul (oqros inkrustirebuli Tasi) masalebSic. rogorc Cans, sxva rTul teqnologiur xerxebTan erTad, kerZod: filigrani, cvara da punsoni, oqros nimuSebis dekorireba feradi qvebis (zog SemTxvevebSi feradi mina) inkrustaciiT, TrialeTis brwyinvale yorRanebis kulturis safexurze iqca mis specifikurad maxasiaTebel Taviseburebad, rac mkveTrad gamoarCevs mas winamorbedi, adreyorRanuli kulturis oqromWedlobis stilisagan, romelmac inkrustaciis xerxi jer kidev ar icis (Tu ar iyenebs) (jafariZe n, 1981).

is, rac oqromWedlobis nimuSrebis feradi qvebiT SemkobasTan dakavSirebiT SeiZleba davaskvnaT, aris am xerxis rogorc mxatvrul xelosnobaSi warmodgenili analogiuri da mkafiod gamokveTili tendenciis arseboba sinqronuli xanis uris samefo samarovnis da TrialeTis brwyinvale yorRanebis masalebSi. vvaraudobT, rom TrialeTur oqromWedlobaSi es mimarTuleba SesaZlebelia swored Sumerulidan damkvidrebuliyo. amis safuZvels ki zemoganxiluli mcire figurebis mxatvruli stili da Tvalebis inkrustaciiT gadmocemis sruliad analogiuri manera gvaZlevs.

      wina aziisa da TrialeTis kulturis mxatvruli xelosnobis SedarebiTi analizisas SeniSnuli analogiuri tendenciebis arsebobis Tema mniSvnelovnwilad exeba mxatvrul xelosnobis gamorCeul mimarTulebas – torevtikasac.

    TrialeTuri torevtikis nimuSebi tipologiuri TvalsazrisiT uaRresad mravalferovania. unda iTqvas, rom am kategoriis artefaqtebSi SeiZleba gairCes ori stilisturi mimarTuleba: erTi - es aris WurWlis zedapiris mxatvrulad rTuli da mravalferovani saxeebiT ornamentireba, meore ki – sruliad sadazedapiriani, an zogjer maqsimalurad sadazedapiriani, WurWlis arseboba (Жоржикашвили, Гогадзе 1974: таб. 56, 67, 77, 80, 87, 89; Devedjian, 2006: Fig. 140-142). orive am tipis nimuSTa raodenobriv da mxatvrul Taviseburebebze dayrdnobiT SeiZleba vTqvaT, rom isini erTnairad damaxasaTebeli stilisturi tendencia Cans TrialeTis kulturisaTvis. arc erTi maTgani (arc sada da arc ornamentirebuli) ar warmoadgens dominant stils, aramed isini gverdigverd da Tanabrad Tanaarsebobs im sferoSi, rac TrialeTuri mxatvruli xelosnobas hqvia.

     am ori mxatvruli normis da gemovnebis damkvidrebiTac TrialeTis oqromWedloba axlos dgas winaaziuri samyaros sxvadasxva centrebisaTvis niSandobliv tendenciasTan. iqac warmodgenili gvaqvs uxvi siuJeturi saxeebis mqone da sruliad sadazedapiriani torevtikis Zeglebi. mxatvruli xelosnobis nawarmis kvlevisas TvalSi sacemia kidev erTi anlogiuri Tavisebureba, romelic erTnairad damaxasiaTebeli tendencia Cans rogorc maxlobeli aRmosavleTis, ise TrialeTis kulturebisTvis. es tendencia gamoixateba erTdroulad ramodenime da amave dros sruliad urTierTgansxvavebuli ornamentuli xerxebisa da siuJeturi Temebis TanaarsebobaSi. kerZod, dekoris mxriv sainteresod ikveTeba Semdegi gansxvavebuli tendencia: erTi – esaa Zvirfasi liTonis nawarmis mTeli zedapiris uxvad Semkoba da ornamentuli Temebis mravalferovneba (oqros inkrustirebuli Tasi, vercxlis ornamentirebulzedapiriani sarwyuli, vercxlis saritualo siuJetiT Semkuli Tasi (Куфтин 1941: tab.LXXXVIII, XC), yaraSambis aseTive tipis eleqtrumis Tasi da oqros gravirebulzedapiriani Tasi, oqros lomebis gamosaxulebiani Tasi kirovakanidan (jafariZe n. 1981:tab.XXI), ornamentirebuli Standartebi, garsakravebi (Куфтин 1941: tab.XCVI, XCIX, C) da sxva), xolo meores mxriv ki zedapiris sruli sisadave da dekoris uqonloba (oqros sada Tasi, vercxlis bikonosurtaniani wyvili Tasi, vercxlis yuriani kaTxa, oqros folgebi da Semkulobis sxvadasxva detalebi (Жоржикашвили...1974: tab.67,77,80,101), sadac nimuSis daxvewiloba miRweulia mxolod da mxolod formaze aqcentirebiT. es ori mimarTuleba mxatvruli liTonis gaformebaSi sruliad TvalsaCinoa da, vfiqrobT, asaxavs oqromWedeli ostatebis maRal gemovnebasa da fantazias, roca isini ar Semoifarglebian mxolod erTi, ukve kargad aTvisebuli stiliT, aramed mudmivad qmnian raRac axals am mimarTulebiT. unda SevniSnoT, rom rogorc sada, ise uxvad ornamentirebuli WurWlis erTdroulad Tanaarseboba aseve simptomaturia ufro adreuli Tu TrialeTis sinqronuli periodis centraluri anatoliis da mesopotamiis ZeglebisaTvis da cxadad miuTiTebs analogiuri mxatvruli tendenciebis gavrcelebaze orive regionSi.

TrialeTuri liTonis WurWlSi aucileblad unda gairCes ori kategoria. erTi esaa – brinjaos (spilenZis), xolo meore ki Zvirfasi liTonebisagan (oqro, eleqtrumi da vercxli) damzadebuli nawarmi. orive maTgani warmoadgens erTnairad maRalmxatvruli donis nimuSebs da sabolood ki erTad qmnis TrialeTuri mxatvruli liTonwarmoebis ganumeorebel dargs, romlis nawarmic calkeul SemTxvevebSi Tavisi doniT ufro daxvewilic kia dawinaurebuli ZvelaRmosavluri civilizaciebis am kategoriis masalebTan SedarebiT. am SemTxvevaSi zedapiris mxatvruli damuSavebis, daxvewili gemovnebis da rTuli teqnologiuri xerxebis gamoyenebis TvalsazrisiT mniSvneloba ara aqvs Tu ra saxis liTonia gamoyenebuli xelosnis mier, brinjao, vercxli Tu oqro. igi erTnairi ostatobiTa da maRali pasuxismgeblobiT muSaobs samive saxis masalaze. amitom formis modelirebis TvalsazrisiT iqmneba erTnairad maRali standartis nawarmi, iqneba es brinjaosi Tu Zvirfasi liTonebisa.Aamis SesaniSnavi dadasturebaa brinjaos kalaTis formis WurWeli (Куфтин 1941: tab.LXXXVII), romelic teqnologiuri xerxebis sirTuliTa Tu formisa da ornamentis daxvewilobiT arafriT ar Camouvardeba oqrosagan damzadebul sxva TrialeTur nimuSebs. winaaziuri mxatvrul-stilisturi tendenciis maCvenebeli mniSvnelovani momentia is, rom TrialeTis kalaTiseburi formis WurWlis yuris WurWlis tanze misamagreblad gamoyenebuli specifikuri, e.w. ~pepliseburi~ detali (Куфтин, 1941: tab.XXXVII; Collon 1982: 95-101) da masTan dakavSirebuli brinjaos dekoratiuli lursmnebi, romelic oqros nimuSebze saerTod ar aris warmodgenili, farTodaa gavrcelebuli mTels maxlobel aRmosavleTSi (fuTuriZe, 2002: 100-113). amitom, Tu mTlianobaSi ganvixilavT maxlobeli aRmosavleTisa da misi Crdilo periferiis – samxreT kavkasiis masalebs, aq es ornamentuli detalebi mxolod vercxlsa da brinjaoze gvaqvs mocemuli (karum kaneSis II fenaSi aRmoCenili vercxlis kalaTis formis WurWeli (Özgüc 1986: 123), mikenis #4 Saxturi samarxis vercxlis aseTive tipis nimuSi (Collon 1982: 95-101) da misi zusti brinjaos analogi TrialeTis #15 yorRanidan (Жоржикашвили, Гогадзе 1974: tab.77), vercxlis qvabi aSuris # 20 samarxidan (Müller-Karpe 1995:300,tab.38,5) da arc erT SemTxvevaSi ar gvaqvs Zvirfasi liTonis artefaqtebze. rasakvirvelia, am tipis farTod gavrceleba winaaziur da egeosur samyaroSi (qiul-Tefe – karum kaneSis II fena, aSuri, mikeni) miuTiTebs im modis Sesaxeb wina aziaSi, romelic arsebobda torevtikis sferoSi da, rogorc Cans, swored aqedan (vfiqrobT, ufro karumidan) iqna adaptirebuli TrialeTeli mxatvruli xelosnobis ostatTa mier.

winaaziur-samxreTkavkasiuri mxatvruli xelosnobis nawarmis SedarebiTi analizisas gamokveTili analogiuri maxasiaTeblebis mxriv yuradRebas iqcevs kidev erTi tipis nimuSi, romelic TrialeTuri kulturis erT-erTi yvelaze tipiuri masalaa. es aris oqros, fuye, erT-naxevarbruniani sasafeTqle xviebi (Куфтин,1941:таб.XCVIII), romlebic rogorc mxatvrul-stilisturad, aseve yvela calkeuli niuansis, TviT zomebis mixedviTac ki isini sruli sizustiT imeoreben Sumerul analogebs, romelic CvenTvis cnobilia uris samefo samarovnis gaTxrebidan (Woolley,1934:Pl.146b;inv.#12467).sabednierod. Cven mogveca saSualeba uris am nimuSebze evropis muzeumebis (berlinis, briuselis da londonis) fondebSi uSualod dakvirvebisa, ramac kidev erTxel dagvarwmuna maT identurobaSi. amdenad, didia im varaudis SesaZlebloba, rom sxva Sumeruli tipis masalasTan erTad, oqros fuye sasafeTqle xviebic TrialeTSi uSualod am winaaziuri originalis mibaZviTa iyos damzadebuli. 

wina aziis mxatvruli xelosnobis tradiciul masalaTa analogiisaTvis unda aRvniSnoT aseve ZarRviani aqatis gamoyeneba samkaulis (kulonis) komponentad TrialeTis ToTxmetmZivian yelsabamSi (Куфтин,1941: таб.XCIV).  TrialeTis aqatis kuloni yuradRebas iqcevs rogorc uaRresad daxvewili oqromWedluri nawarmi, romelic amave dros miuTiTebs winaaziur mxatvrul stilTan siaxliveze. aq yuradReba unda mivaqcioT TviT aqatis jiSs, romelic analogiuria uruqis cnobili aqatis kulonisa. orive SemTxvevaSi aqati erTi jiSis Cans: TeTrZarRviani da arareliefuri, rac SesaZlebelia maTi erTi saerTo saresurso wyarodan momdinareobazec ki mianiSnebdes. gansxvavebaa mxolod imaSi, rom uruqis aqati erTi mTliani firfitaa, xolo TrialeTisa ki ori damoukidebeli, napirebdamuSavebuli nawili, romlis SeerTebis adgili dafarulia ornamentirebuli CarCos vertikaluri detaliT anu, sxvagvarad rom vTqvaT, swored amis gamoa agebuli oqros CarCos mxatvruli saxe ise, rogor es mocemul SemTxvevaSi gvaqvs, rom igi mTlianad ganapiroba aqatis ori damoukidebeli firfitis erT firfitad warmosaxvis ostatiseulma survilma. am momentiTac anu aqatis mTlian kulonad gadmocemiTac TrialeTis cali axlos dgas mis Sumerul (uruqis) analogTan. aqatis jiSis mxriv (TeTri, msxvili ZarRvis mqone) mis analogad iTvleba TrialeTuri kulturis axali nimuSi yaraSambis (nairi) #1 yorRanidan (Armenie,1996:64,fig.32 and col. pl.), romelic 1987 wels gaTxara arqeologma v. ohanesianma. yaraSambis aqatis kuloni sruliad sadaa da araviTari CarCo ar gaaCnia. am mxriv igi mkveTrad gansxvavdeba TrialeTis #8 yorRanis da aseve uruqis calebisagan, romelTac rTuli teqnologiuri xerxebis gamoyenebiT Seqmnili oqros CarCo bevrad mdidrul iers aZlevs (Maxwell-Hyslop, 1971). TrialeTis kulonis oqros CarCo Seqmnilia gavarsis, filigranisa da inkrustaciis gamoyenebiT, romelSic sardionis patara, naxevarsferuli Tvlebi oqros dabal TvalbudeebSia Casmuli da sam-samadaa dawyvilebuli. TiTouli Tvalbude gavarsiTaa moCarCoebuli da inkrustirebuli Tvlebis axlos cvaraa dasmuli. es ornamentuli Tema rTuli, marTalia, ar aris, magram Zalze daxvewili gemovnebiTaa Sesrulebuli. aqatis kulonis oqros CarCo mxatvrul-stilisturad imeorebs TrialeTuri oqromWedlobis sxva nimuSebs - maT Soris oqros mZivebze mocemul ornamentul saxes (Куфтин 1941: таб.XCV), Tumca aqve unda iTqvas, rom igi sakmaod axlosaa uruqis zemoaRniSnuli aqatis kulonis CarCos mxatvrul saxesTanac (Maxwell-Hyslop, 1971).

mokled SevexebiT mxatvruli xelosnobis am tipis masalebze dakvirvebis Sedegad miRebul ramdenime mosazrebas.

vfiqrobT, rom TrialeTuri kulturis liTonis WurWlis SemTxvevaSi TviT liTonis (oqro an vercxli) kategoria ar gansazRvravs mis maRalmxatvrul doneze damuSavebis da mxatvruli saxis gadawyvetis sakiTxs.Ggansxvaveba mxolod imaSia, rom xelosani irCevs sxvadasxva saxis ornamentsa da teqnologiur xerxebs, imis mixedviT raTa ufro ukeT miusadagos igi faqturas romelzedac muSaobs. magaliTisaTvis TvalsaCinoa, rom cvara da inkrustacia ZiriTadad oqros mxatvruli damuSavebisas aris gamoyenebuli (oqros inkrustirebuli Tasi, oqrosTaviani inkrustirebuli sakinZebi, oqros inkrusturebuli mZivi, aqatis kulonis oqros CarCo (jafariZe n. 1981: tab.VI, X, XXXVIII), yaraSambis yelsabamis oqros inkrustirebuli detalebi, cvara - gamoyenebuli oqros sxvadasxva nimuSebis Semkobisas  (jafariZe n. 1981: 74-75) da sxva liTonebis ornamentirebisas ar ixmareba.

rac Seexeba filigrans, igi gvxvdeba oqroze da vercxlzec (vercxlis calyura kaTxis saxeluris Semkoba; vercxlis ornamentirebuli sarwyulis oqros detalebi; oqros inkrustaciiT, filigraniTa da cvaraTi Semkuli Tasi, oqrosMmZivebi da sxva.

amgvarad, cxadia erTi, rom TrialeTuri kulturis mxatvruli xelosnobis Semqmnelma ostatebma kargad icodnen Tu romeli teqnologiuri xerxi da calkeuli dekoratiuli detali unda gamoeyenebinaT TiToeuli liTonisaTvis da Sesabamisad saxeze gvaqvs uaRresad daxvewili nimuSebi, Seqmnili oqromWedlobis yvela imdroindeli miRwevebis zedmiwevniT codniT. brinjaos WurWelTan dakavSirebiT ki garda zemoaRniSnulisa, niSandoblivia kidev erTi Tavisebureba, romelic naTlad ikveTeba sakuTriv brinjaos nawarmSi. esaa maRalmxatvruli da uaRresad daxvewili produqcia, warmodgenili zemoTganxiluli kalaTis formis WurWlis saxiT da amave dros SedarebiT ufro masobrivad warmoebuli, spilenZisa da brinjaos nakleb daxvewili qvabebi (Куфтин 1941: :99,tab.31), romlis utilitaruli funqciac sruliad naTelia. rogorc Cans igi gamoiyeneboda micvalebulis sapativcemulod gamarTuli saritualo trapezis procesSi. damzadebis teqnologiuri Cvevebisa da TviT xarisxis mixedviT, gansxvavebiT kalaTiseburi formis brinjaosave saparado WurWelTan, igi, ra Tqma unda, gacilebiT naklebi mxatvruli Rirebulebisaa da ufro sadac, Tumca cxadad miuTiTebs liTonis WurWlis farTod gamoyenebaze Sua brinjaos xanis sazogadoebis utilitarul yofaSi.

TrialeTuri Zvirfasi liTonis WurWeli xasiaTdeba didi tipobrivi mrvalferovnebiT da rig SemTxvevebSi gvaZlevs erTaderT da ganumeorebel nimuSebs. aseTia oqros inkrustirebuli Tasi, oqros sadazedapiriani, patara Tasi, vercxlis ornamentulzedapiriani sarwyuli oqros detalebiTa da saxeluriT (Куфтин 1941: tab.LXXXVIII) da a.S. isini dRemde erTaderTi egzempliarebiTaa cnobili. rogorc Cans, iuveliri qmnis erTaderT cals mxolod elitis konkretuli warmomadgenlis surviliT da dakveTiT da Semdeg mas ukve aRar an Zalian iSviaTad imeorebs. Aamitomaa rom umravlesoba TrialeTuri mxatvruli liTonis nimuSebisa masobrivad ar mzaddeba da unikumebia. aseTi artefaqtebi sazogadoebaSi dawinaurebuli im piris samarxeul inventars avsebs, romelic misi mflobelis pirad sakuTrebas Seadgenda sicocxleSi. Aam nawarmis individualobasa da mis ganumeorebel stilSi, albaT, upirvelesad TviT misi mesakuTre (Tumca, aseve xelosanic) unda yofiliyo dainteresebuli, romelic cdilobda erTaderTi da gamorCeuli nivTis mflobeli yofiliyo.

amasTan, arc erTi, am ornamentuli tendenciebidan ar dominirebs, aramed orive erTnairad gavrcelebuli Cans TrialeTur mxatvrul xelosnobaSi. siuJetis mxrivac ar Cans erTi gabatonebuli da sayovelTaod aTvisebuli Tema, aramed Tanabradaa warmodgenili wminda geometriuli stili, romelic, rogorc wesi, Zalze mravalferovania da cxoveluri motivebi.Aam ukanasknel motivTan dakavSirebiT ki gvaqvs rTulsiuJetiani Temebi (verxclis sarwyuli, vercxlisa da eleqtrumis saritualo Tasebis garkveuli frizebi) da cxovelis figurebis damoukideblad, siuJeturi konteqstis gareSe gadmocema (vanaZoris lomebiani Tasi, oqros Standarti lomebis gamosaxulebiT walkis yorRanebidan). amave dros sakmaod xSiria cxoveluri da geometriuli motivebis erTad gadmocemac garkveul kombinaciaSi. aqve aRvniSnavT, rom es tendencia garkveviTa gvaqvs warmodgenili ara mxolod mxatvruli liTonis, aramed keramikuli nawarmis SemxvevebSic.

Zvirfasi liTonebisagan damzadebul WurWlSi iseTi mravalferovnebaa, rom maTi tipobrivi diferenciaciis samomavlo sqemaSi isini, bunebrivia, calke jgufebs Seqmnian. Ees sakmaod Sromatevadi sakiTxia da igi sagangebo kvlevas da am dargSi momuSave specialistebis koordinirebul muSaobas saWiroebs. amjerad mxolod gakvriT SegviZlia SevniSnoT, rom oqros inkrustirebuli Tasi (Куфтин,1941:tab..XCIII), TrialeTis #7 yorRanis sadazedapiriani oqros Tasi (Куфтин,1941:tab.CI), kirovakanis #1 yorRanis dabali reliefiT Sesrulebuli lomebis gamosaxulebiani oqros da sxva Tasebi (Devedjian, 2006: Fig.140-142; Кушнарева,1993:117,tab.44,7) da yaraSambis #1, gansakuTrebiT mdidrul yorRanSi mikvleuli ramdenadme ufro maRali oqros Tasi, Semkuli gravirebuli geometriuli saxeebiT. aseve oqros dekoratiuli CarCoTi Semkuli vercxlis Zalze dazianebuli saxiT moRweuli sarwyuli (Куфтин,1941: tab.LXXXVIII), TiTqmis cilindruli formis vercxlis saxeluriani kaTxa (Куфтин,1941: tab.CII) da bolos, saritualo Sinaarsis mqone rTulsiuJetiani liTonis WurWeli TrialeTis #5 (Куфтин,1941:tab.XCI) da yaraSambis #1 yorRanebidan (am originalur masalas ramdenime saintereso gamokvleva uZRvna amerikelma arqeologma k. rubinsonma (Rubinson,2003:128-143), romelic mas winaaziuri masalebis konteqstSi aanalizebs), udavod, sruliad calke tipobriv (da calkeul SemTxvevebSi qvetipTa) jgufebs unda warmoadgendnen. momavalSi tipologiur ganmazogadebel sqemaze muSaoba, unda gagrZeldes, rac kidev ufro cxadad warmogviCens im detalur niSnebs, riTac isini mkafiod gansxvavebian erTmaneTisagan.    torevtikasTan dakavSirebiT aRvniSnavT kidev erT mniSvnelovan moments. misi gamoCena kavkasiis  kulturulad Wrel da vrcel regionSi asinqronulad moxda mis CrdiloeT da samxreT sivrceSi. kavkasiaSi liTonis WurWlis gamoCenis prioriteti sakmaod moulodnelad, Crdilo kavkasias xvda wilad. garkveulwilad aq ganviTarebis msvlelobis logika TiTqos darRveulia, radgan samxreT kavkasia yovelTvis, yvela etapze sagrZnoblad dawinaurebul kulturebs warmogviCenda regionis Crdilo zonasTan SedarebiT. ganviTarebis am saerTo wesidan da logikidan TiTqos amovardnili Cans is faqti, rom mxatvruli xelosnobis erT-erTi prestiJuli dargi – torevtika pirvelad Cndeba ara iq, sadac es mosalodneli iyo – samxreT kavkasiaSi, aramed am regionis Crdilo zolSi.

ZiriTadad esaa mxatvruli xelosnobis is nimuSebi, romlebic yvelaze met saerTos pouloben winaaziur masalebTan da aSkarad miuTiTeben TrialeTuri oqromWedluri skolis siaxloveze sruliad konkretul regionebTan: anatoliasTan, Sumersa da egeosur samyarosTan.

da bolos, vfiqrobT, rom TrialeTuri kulturis liTonis WurWelSi SeiZleba aseve gamovyoT ramdenime kategoria:

1. gansakuTrebiT Zvirfasi da prestiJuli nivTebi, romelTa Seqmnazec daixarja didi Sroma, gansakuTrebuli simdidre da romelic misi Semqmnelisagan saiuveliro dargis zedmiwevniT codnasTan erTad moiTxovda maRal gemovnebas, teqnologiuri xerxebis niuansebis Tavisuflad flobas da daxvewili ornamentuli saxeebis natifad modelirebas. mTeli es rTuli amocana gasaocari daxvewilobiTaa gadawyvetili iseT unikalur nimuSze, rogoricaa TrialeTis # 17 yorRanis oqros inkrustirebuli Tasi (Куфтин,1941: tab. XCIII). es nimuSi qmnis calke jgufs liTonis WurWelSi da jerjerobiT erTaderTia masSi. igi xasiaTdeba sami teqnologiuri xerxis: cvaras, filigranisa da inkrustaciis gamoyenebiT, rac gansakuTrebul mdidrulobas aniWebs mas. aRsaniSnavia, rom es WurWeli dReisaTvis yvelaze ukeTaa Seswavlili mTeli TrialeTuri oqromWedobidan.Aamave gansakuTrebiT mdidrul stils unda ganekuTvnos oqros detalebiT ornamentirebuli vercxlis sarwyulic (aseve samkaulis zogierTi nimuSebi). 2. sakulto daniSnulebis liTonis WurWeli, Semkuli daxvewili da maRalmxatvruli stiliT. 3. Zvirfasi liTonis WurWeli, romelic daxvewilia, magaram ara gamorCeulad mdidruli da ara sagangebod natifi mxatvruli donisa. igi yvelaze mravalricxovania da zogadi mimarTulebis gamomxatvelia liTonis WurWlis produqciaSi. 4. brinjaos produqcia, romelic aseve mdidrul mxatvrul stils qmnis liTonis WurWlis saerTo nawarmSi.

aucileblad mxedvelobaSia misaRebi is garemoebac, rom Zvirfasi liTonis WurWeli pirvelad samxreT kavkasiis kulturul sinamdvileSi Cndeba swored TrialeTuri kulturis gamoCenasTan erTad, daaxloebiT Zv.w. XXI saukunidan. rac Seexeba maxlobeli aRmosavleTis sxvadasxva regionebs, aq Zvirfasi liTonis WurWeli Cndeba xaTuri kulturis Zeglebze (Akurgal,2001:88; Bingol,1999:5-24). amdenad, bunebrivia davuSvaT, rom samxreT kavkasiaSi es nawarmi SesaZlebelia samxreTuli kulturebis zegavleniT gaCeniliyo. am varaudis safuZvels gvaZlevs qronologiuri monacemebis gaTvaliswineba, romlis mixedviTac anatoliaSi da wina aziis sxva regionebSi Zvirfasi liTonis WurWlis damzadebis tradiciiis dasawyisi sagrZnoblad win uswrebs samxreT kavkasiurs.

xazi unda gavusvaT imasac, rom samxreT kavkasiur adreyoranebis kulturas ar axasiaTebs liTonis WurWlis arseboba. igi saerTod ucxoa samxreT kavkasiuri garemosaTvis TrialeTis brwinvale yorRanebis kulturamde. es niSania swored erT-erTi mkveTri ganmasxvavebeli TrialeTuri kulturisa yvela sxva winare safexuris kulturuli realobebisagan. es momenti xazs usvams erT garemoebas, kerZod ki imas, rom am nawarms lokalur garemoSi araviTari wanamZRvrebi ar gaaCnda.Ees viTareba ki gvibiZgebs im varaudisaken, rom TrialeTuri kulturis liTonis WurWlis mravalferovani produqcia miviCnioT wina aziuri zegavlenis Sedegad Camoyalibebul dargad. sxvagvarad warmoudgenelia aixsnas is, Tu rogor gaCnda samxreT kavkasiaSi Zv.w. XXI-XX saukuneebSi sruliad moulodnelad, yovelgvari winamorbedi masalebis da misi damzadebis tradiciis wanamZRvrebis gareSe ase ganviTarebuli da daxvewili nawarmi erTbaSad. tradiciis gareSe, cariel niadagze SeiZleba Caisaxos axali dargi, romelic, rogorc wesi, warmogvidgens mis sawyis, uadres stadias anu uSualod Camoyalibebis safexurs, magram saTuoa, rom Zalze ganviTarebuli da ukve maRal safexurze mdgari teqnologiuri xerxebis da misi damzadebis Cvevebis mqone artefaqtebi moulodnelad gamoCndes rogorc ukve kargad Camoyalibebuli dargis mauwyebeli nawarmi.Yyovelive es, vfiqrob, garkveuli varaudis gamoTqmis safuZvels winaswaruladac iZleva. kerZod, dasaSvebia, rom am dros xdeba winaaziuri civilizaciebisaTvis damaxasiaTebeli mxatvruli normebis da, garkveulad, mxatvruli gemovnebisa Tu modis damkvidreba samxreT kavkasiis kulturul sinamdvileSi. amis maniSnebeli sxva masalebTan erTad mxatvruli liTonwarmoebac aris. sruliad aSkaraa is, rom Sua brinjaos xanidan dawyebuli, samxreT kavkasiis mosaxleobis kulturuli orientacia mkveTrad iRebs gezs winaaziuri civilizaciebis miRwevebTan daaxloebisaken, misTvis niSandoblivi mxatvruli stilisa da gemovnebis aTviseba-gaziarebisaken. es momenti kargad esadageba am qronologiuri monakveTisaTvis niSandoblib moments. kerZod imas, rom Zv.w. III aTaswleulis bolo da II aTaswleulis dasawyisi periodi gardatexis mijnas da cvlilebebis dasawyiss moaswavebda ara mxolod sazogadoebis socialur da ekonomikur struqturaSi aramed, saerTod, mis kulturul orientaciaSi da winaaziuri miRwevebis aqtiur aTvisebaSi.

Cven SevecadeT warmogvedgina TrialeTis mxatvruli xelosnobisTvis damaxasiaTebeli zogi is prioritetebi, romlebic aSkarad miuTiTeben TrialeTuri oqromWedluri skolis siaxloveze  wina aziis sruliad konkretul regionebTan: anatoliasTan, Sumersa da egeosur samyarosTan. am TemasTan mimarTebiT, bunebrivia, mxolod zogierT artefaqtze SevaCereT yuradReba, ramac TrialeTuri oqromWedlobis ganviTarebis gzis da saerTod am dargis Sesaxeb zogierTi mosazrebebis gamoTqmis safuZvel garkveulwilad mainc mogvca. aseTi masalebis raodenoba ki TrialeTis mxatvrul xelosnobaSi ufro metia, romelsac sagangebo da diferencirebuli analizi Wirdeba momavalSi winaaziur masalebTan gaazrebis WrilSi. TrialeTuri kulturis mxatvruli xelosnobis startisa da misi ganviTarebis dinamikis sakiTxi ara erT waxnags moicavs da misi Seswavla saWiroa Tanmimdevrulad warimarTos.

     ახლა საგანგებოდ მიმოვიხილავთ ვერცხლის სარიტუალო თასის  იკონოგრაფიულ პროგრამას.

     დეკორის მხრივ ის რთული იკონოგრაფიული პროგრამის მქონე ნიმუშია, რომელსაც მრავალსიუჟეტიანი და დატვირთული  სახეების ფრიზებად გადმო-

ცემა და მხოლოდ ერთი ტექნოლოგიური ხერხის გამოყენება ახასიათებს.

     მეორე ფრიზში  ერთ რიგში ლომების მსვლელობის სცენა გადმოცემულია იმ იკონოგრაფიული სტანდარტის მკაცრი დაცვით, რაც ჩამოყალიბებულ პრინციპად გვევლინება წინააზიურ მხატვრულ ხელოსნობაში. ფიგურების გადმოცემის შემუშავებული სტანდარტი გულისხმობს ცხოველის სხეულისა და თავის გადმოცემას პროფილში,რომელიც იძლევა მოძრაობაში მყოფი ცხოველის სურათს. შესაბამისად, ის დინამიკურ და არა სტატიკურ პოზაშია გადმოცემული, რომელმაც უნდა შექმნას მაქსიმალურად რეალისტური შთაბეჭდილება.

           ასეა გადმოცემული  ბაბილონის იშთარის ტაძრის პროცესიის გზის ლომები (ე.წ. პერგამონის ლომები), ხურიტულ ძეგლებზე მოცემული ლომის გამოსახულებები და ანალოგიური მხატვრული ფორმითაა წარმოდგენილი ლომების გამოსახულება თრიალეთის კულტურის სარიტუალო თასებზეც.

             ამგვარი ორნამენტის გადმოცემისთვის დადგენილი წესი და მხატვრული სტილი გულისხმობს ერთი ზომის ფიგურების ერთი მეორის მიმდევრობით მსვლელობის სცენის იმგვარად გამოსახვას, როცა მათ შორის ინტერვალი ზუსტადაა დაცული და ასევე თითოეული ცხოველის ფიგურა ერთგვაროვან ფონზეა მოცემული. ეს წინააზიური სტილისტური სტანდარტი ზუსტადაა დაცული თრიალეთისა და ყარაშამბის ვერცხლისა და ელექტრუმის თასებზე.

              ასევე დაცულია ცხოველის ფიგურის გეომეტრიული ორნამენტით დამუშავების სახეც, რაც მიზნად ისახავს  სხეულის უფრო ბუნებრივად გადმოცემის მცდელობას. თუმცა აქ მცირეოდენ დეტალებში განსხვავება მაინც ჩანს.

       სიუჟეტის გადმოცემის სტილი საკმაოდ ლაკონურია: მას სურს გადმოგვცეს/მოგვითხროს მთელი სცენა ისე, რომ  ეს ყველაფერი გემოვნებით დაატიოს ლითონის ლიმიტირებულ სივრცეზე.

      საკმაოდ რთულია  რიტუალის სცენის ამსახველი ფრიზი.

      რთული სარიტუალო სცენის გადმოცემის სცენა მთლიანად მოქცეულია ერთ ფრიზში, რომელიც თასის მთელი კომპოზიციური ერთობის პირველ რიგს წარმოგვიდგენს. რიტუალი, რომელიც  ფართო ველშია მოქცეული, პროპორციულობის ზუსტი დაცვითაა შესრულებული. სარიტუალო პროცესის მონაწილე ყველა ფიგურა, ერთმანეთისაგან თანაბარი ინტერვალის დაცვითაა გადმოცემული და სრულიად იდენტურია ზომით, ცალკეული დეტალებით და გადმოცემის ტექნოლოგიური ხერხების გამოყენებით.

    არის კიდევ ერთი გეომეტრიულსიუჟეტიანი ფრიზი. ეს არის თასის შემკობის უკანასკნელი, მესამე ფრიზი, რომელიც ასრულებს და ამავე დროს გარკვეულად კრავს ამ ნივთის კომპოზიციურ ერთობას.

      თრიალეთის ვერცხლის თასის ანალიზის მრავალი ცდა არსებობს. მათ შორის განსაკუთრებით საყურადღებო კუფტინის, ბოემერის, კოსაკის  და რუბინსონისაა.

     მიუხედავად მისი არაერთი დეტალის გაანალიზებისა, გაურკვეველი რჩება მთელი რიგი  არსებითი  ნიუანსები.

    შევეცდებით კიდევ ერთხელ შევეხოთ მის მთავარ ელემენტს, იკონოგრაფიულ პროგრამას.

      ის ხასიათდება მკაცრი სიმეტრიულობით და ლაკონური სტილით. მისი სიუჟეტი ყველა ფრიზში არა მხოლოდ განსხვავებულია, არამედ შინაარსის გადმოცემის მხრივაც მრავალმხრივი. თუ პირველი ფრიზი მოგვითხრობს სცენას და არ ხასიათდება ზედმეტი სისადავით (ის ყველაზე გადატვირთული შინაარსისაა), მეორე და მესამე მათგანი ამ მხრივ  ბევრად ჩამორჩება მას, აქ საქმე არა მხოლოდ პირველი მათგანის და მცენარეულ და ცხოველთა მოტივებს შორის განსხვებაშია, არამედ იმაში, თუ როგორ სურს გადმოსცეს კონკრეტული სცენა ხელოსანმა. პირველ ფრიზში ის ცდილობს მოგვიყვეს ერთი კონკრეტული სცენა და ამას ცდილობს არა მარტივად და ლაკონურად, არამედ მთელი მონდომებით.

       თრიალეთის კულტურა შეიძლება განვიხილოთ როგორც ახალი ეტაპი ყორღანულ კულტურათა განვითარების გზაზე. ის ხასიათდება ყველა დანარჩენი სხვა ყორღანული კულტურისათვის (მარტყოფის და ბედენის ჯგუფის ძეგლები) ასევე ნიშანდობლივი იმ ელემენტის გაბატონებაში, რომელიც გულისხმობს დასაკრძალავ კონსტრუქციად ყორღანის არსებობას. ეს არის ის თავისებურება, რითაც თრიალეთის ბრწყინვალე ყორღანების კულტურა უკავშირდება წინამორბედი პერიოდის კულტულ მოვლენებს და რის გამოც მკვლევარები ზოგჯერ ყველა მათგანისათვის საერთო სახელწოდებას  „ დიდი ყორღანების კულტურასაც“  გამოიყენებენ (ლორთქიფანიძე, 2002:  ). ამით საგანგებოდ ხაზს უსვამენ ძვ.წ. 3 -2 ათასწლეულების სამხრეთ კავკასიური კულტურების ზოგადსაერთო და გამაერთიანებელ სპეციფიკას - ყორღანის როგორც დაკრძალვის ერთაერთი წესის გაბატონება რეგიონში.  აღნიშნული ფაქტი, რომელიც სამხრეთ კავკასიაში აღმოჩენილი მრავალი ათეული ძეგლის საფუძველზე იქნა დადასტურებული თვალნათლივ ცხაყოფს, რომ ყორღანული დაკრძალვის ტრადიცია არ არის ის მოვლენა, რომელიც თრიალეთის ბრწყინვალე ყორღანების ეტაპმა შემოიტანა და დაამკვიდრა საკვლევ რეგიონში. ამ გამორჩეულმა კულტურამ, შეიძლება ვთქვათ, რომ მხოლოდ  გააგრძელა (თუმცა გაამრავალფეროვნა კიდეც) დაკრძალვის ის წესი, რომელიც უკვე ძვ. წ. 3 ათასწლეულის შუა ხანიდან მტკიცედ დამკვიდრდა სამხრეთ კავკასიის დიდ არეალში. მიუხედავად ამისა, ბ. კუფტინის მიერ ამ კულტურისათვის სხარტად შერჩენილი სახელწოდება „თრიალეთის ბრწყინვალე ყორღანების კულტურა“  ასევე უსვამს ხაზს მის ერთ-ერთ მახასიათებელს - ყორღანული დაკრძალვის წესს და ამით ამ ნიშნის დომინანტურ მნიშვნელობაზე მიგვითითებს.  

      აქ საჭიროდ  ვთვლით მცირე მიმოხილვას საქართველოს ტერიტორიაზე გავრცელებული კულტურების დაკრძალვის წესში ყორღანის გამოჩენასთან დაკავშირებით. 

     გარკვეული კულტურული რეალობის აღმნიშვნელი ტერმინი „ადრეყორღანების კულტურა“ საქართველოს არქეოლოგიაში მხოლოდ 1980 წლებიდან დაამკვიდრა აკად. ო.ჯაფარიძის მიერ იმის აღსანიშნავად, რომლებშიც მარყოფისა და ბედენის ჯგუფის ძეგლები გაერთიანდა. ორივე მათგანისათვის უმთავრესი საერთო ნიშანი სწორედ ყორღანული დაკრძალვის წესია და სწორედ ეს იქნა აღებული მოტივად, რის გამოც ეს ძეგლები ერთი კულტურული ლანდშაფტის ქვეშ აღმოჩნდა გაერთიანებული. უკვე სამ ათეულ წელზე მეტი ხანია სამეცნიერო პრაქტიკაში მყარად დამკვიდრებული ამ ტერმინის მართებულობასთან დაკავშირებით ბოლო ხანებში გაჩნდა საფუძვლიანი სკეპსისი.

    ოქრომჭედლობის განვითარებას საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული პრეისტორიული ხანის კულტურათა არსებობის მანძილზე საკმაოდ მრავალფეროვანი და არაერთგვაროვანი დინამიკა გააჩნია. ამ დარგის განვითარება, ცხადია, მთლიანად იყო დამოკიდებული იმ კულტურულ ლანდშაფტზე, რომელიც ამ რეგიონში იყო წარმოდგენილი ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე.

    ოქრომჭედლობის დარგის გაანალიზებისას, უპირველესად, თვალში საცემის მისი არსებობისა და განვითარების დინამიკის არაერთგვაროვანი სურათი დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს რეგიონებში. ეს არის ის, ფაქტორი, რომელიც მუდმივად  განაპირობებდა კულტურული განვითარების განსხვავებულ ხაზს და ამანვე იქონია დიდი როლი ოქრომჭედლობის დარგის რთული ლანდშაფტის ფორმირებაში. შევეცდების ვაჩვენოთ ეს სურათი და ავხსნათ მისი ჩამოყალიბების მიზეზები და თავისებურებები.

     საქართველოს ტერიტორიაზე პირველი ოქროს ნივთის გამოჩენა არ ემთხვევა ამ დარგის განვითარების დასაწყისს.

        მოკლედ შევეხებით ერთ ნიშანდობლივ არტეფაქტს - ოქროს ფიგურა თრიალეთის ყორღანიდან.

    თრიალეთის კულტურა, რომელიც პირველია ოქრომრავალობით გამორჩეულ კულტურათა შორის სამხრეთ კავკასიის რეგიონში, მრავალი მნიშვნელოვანი სიახლითა და უნიკალურ მასალათა განსაკუთრებული სიმრავლით ხასიათდება. ერთ-ერთი ასეთი უნიკუმია ოქროს ფიგურა, რომელიც სავარაუდოდ ვირია ან ონაგრი (?).

     ქართველ არქეოლოგთა მიერ თრიალეთის სამარხეული ძეგლებისათვის გამოცემულ კატალოგში (ტაბ. 58) ამ ფიგურის შესახებ მოტანილია შემდეგი დახასიათება: „ცხოველის ფიგურა დამზადებული ოქროს ფურცლისაგან (ინვ. # 354) და მისი ქვის პედესტალი (ინვ. # 355). სკულპტურა დაზიანებულია, მას აკლია კიდურები, ინკრუსტირებული თვალები და კუდი.  ფიგურის ზომებია:  სიგრძე - 5,2 სმ;  სიმაღლე (შემორჩენილი ნაწილისა) – 2,7 სმ. წონა 7, 49 გრ.

      პედესტალი შესრულებულია ამოკვეთილი ორნამენტით, რომელზეც გვერდებიდან შემოკრულია ოქროს ფურცლი. სადგარის სიგრძეა - 3,5 სმ; სიგანე - 3 სმ; სიმაღლე  - 1 სმ. მისი წონა ოქროს ფურცელთან ერთად არის 28,39 გრ. 

     ეს მშრალი აღწერილობა, რომელიც კატალოგისთვისაა განკუთვნილი არ გვაძლევს ამ შესანიშნავი ნიმუშის ცალკეული ნიუანსების შესახებ სრულ სურათს.

     ამ კულტურის მხატვრული ხელოსნობის განვითარებაში ორი ძირითადი მიმართულება იკვეთება: ესაა სამკაული და ტორევტიკა. ორივე მათგანი ერთნაირი მრავალფეროვნით და სიმრავლითაა წარმოდგენილი თრიალეთის მდიდრულ სამარხეულ ძეგლებში. ამიტომ შეიძლება ვთქვათ, რომ  ტორევტიკაცა და სამკაულიც ერთნაირად დამახასიათებელი არტეფაქტებია ამ კულტურისათვის, რომელიც თვალნათლივ წარმოგვიჩენს მის მარალგანვითარებულ და ზედმიწევნით დაწინაურებულ დონეს.

    თრიალეთის ოქრომჭედლობის მდიდრული ნიმუშები თვალსაჩინოდ წარმოგვიდგენენ ამ დარგის  მთელს მრავალფეროვნებას, რომელიც თითქმის ზუსტად შეესაბამება ანსამბლს,რაც წინააზიური სამყაროს კულტურებისთვისაა დამახასიათებელი.

      თრიალეთური ოქრომჭედლობის რეპერტუარი ნაირფეროვანია და  მოიცავს: მძივების მრავალ ტიპს, აგრაფს, კულონს, საკინძებს, გარსაკრავებს, შტანდარტის თავებს და დეტალებს, ძვირფასი ლითონის ჭურჭლის სხვადასხვა ტიპებს, ოქროს ფიგურას და მის სადგარს, თმის შესაკრავებს და სხვა. თითოეული ეს კატეგორია იშვიათი შემთხვევების გარდა არაერთი ნიმუშიათა გვაქვს წარმოდგენილი. ამიტომ, ამ რაოდენობრივი მონაცემის ფონზე განსაკუთრებით თვალში საცემია ოქროს ფიგურის და მისი სადგარის მხოლოდ ერთადერთი ეგზემპლიარის სახით არსებობა თრიალეთის კულტურის გავრცელების ვრცელ არეალში.

     ეს არის ოქროს ფურცლისაგან დამზადებული ცხოველი ფიგურა, რომლის ზუსტი განსაზღვრა ყოველთვის და ამჟამადაც იწვევდა ეჭვს. ფიგურა, მართალია, არ არის ძალიან სქემატური მაგრამ მაინც არ იძლევა საშუალებას დაბეჯითებით ითქვას მისი კუთვნილება. მას დაკარგული აქვს რქები, ფეხები და კუდი, რომელიც, როგორც ჩანს, მეტ სიცხადეს შეიტანდა იმის განსაზღვარაში თუ რა ცხოველი გამოხატა თრიალეთელმა ხელოსანმა.

     პალეოზოოლოგიური ნიშნების გათვალისწინებით, ფიქრობენ, რომ ის უფრო ვირი უნდა იყოს (ოსტეოლოგ ო. ბენდუქიძის განსაზღვრით), თუმცა მას ამ ცხოველის ვიზუალური ნიშნები ნათლად არა აქვს გამოკვეთილი ისე, როგორც ეს პატარა ვირის ურის ოქროს ქანდაკებაზე  (ვული, 1934: ) შეიძლება ითქვას. მიუხედავად ამისა,  მისი ვირად განსაზღვრის სასარგებლოდ ლაპარაკობს მაღალი ყელი და ყელის თავზე გადასვლის პროფილი.

      ცხოველის ეს ერთადერთი ფიგურა, რომელიც დღემდე მოგვეპოვება ამ თრიალეთის კულტურის გავრცელების არეალიდან უდავოდ გამორჩეული ნიმუშია მხატვრულ-სტილისტური თვალსაზრისით. მოქანდაკე ცდილობს ფიგურას შესძინოს სრულყოფილი ფორმა და ხაზი გაუსვას მის პროპორციულ და მოხდენილ სხეულს, რომელიც ოქროს რამოდენიმე ფურცლისაგან აქვს მოდელირებული.

      განსაკუთრებით აღსანიშნავია ფიგურის თავი, რომელიც მეტი გულმოდგინებითა და დეტალური ნიშნების გადმოცემის მცდელობით ხასიათდება. ყველაზე დეტალი ცხოველის ფიგურის თავისთვის აშკარად უნდა ყოფილიყო თვალები, რომლიდანაც მხოლოდ თვალბუდეებიღაა დარჩენილი ხოლო ინკრუსტირებული თვალები კი, სამწუხაროდ, დაკარგულია. თავისთვად ის, რომ ფიგურას თვალები უდავოდ ინკრუსტირებული ჰქონდა, აშკარად ლაპარაკობს მის ანალოგიურობაზე შუმერულ მხატვრულ სტილთან.

        Zv. w. XXI saukunis dasawyisidan samxreT kavkasiis geokulturul sivrceSi gamoCenas iwyebs axali fenomeni, romelic Zvel samyaroSi cnobilia TrialeTis brwyinvale yorRanebis kulturis saxeliT. misi dasawyisi dakavSirebulia arsebiTi mniSvnelobis siaxleebTan rogorc materialur kulturaSi, ise socialur da davaWro-ekonomikur sferoSi da, rac yvelaze niSandoblivia, kulturis saerTo xasiaTsa da misi ganviTarebis manamde arnaxul aRmavlobaSi.

      amave dros, TrialeTis kulturis dadgomasTan erTad samxreT kavkasiis ZiriTad arealSi dgeba mkafio cvlilebebis da dawinaurebis etapi iseT dargebSi, rogorebicaa mxatvruli xelosnobis sxvadasxva mimarTulebebi (oqromWedloba, brinjaos mxatvruli xelosnoba), meTuneoba, msoflmxedvelobrivi da ritualTan dakavSirebuli sfero da sxva. gvinda aqcenti gavakeTod swored im cvlilebebze, rac TvalsaCinoa yvela zemoaRniSnuli dawinaurebuli dargebis mxriv da rac aSkarad metyvelebs TrialeTis kulturis dadgomasTan erTad mkveTri inovaciebisa da cvlilebebis dinamikaze.

     sazogadoebis yofis sxvadasxva sferoSi momxdari gardatexebis da TrialeTis kulturis saerTo aRmavlobis dinamika, Cveni azriT, miuTiTebs Semobrunebis im etapze, romelsac adgili hqonda Zv.w. III - II aTaswleulebis gzisgasayarze da romelic uZveles maxlobel aRmosavleTSi mimdinare msgavsi procesebis sinqronulad moxda. Sesabamisad,  XX saukunis 30-ian wlebSi b. kuftinis mier aRmoCenili da mas Semdeg sxvadasxva arqeologiuri skolebis specialistTa interesis sagani – TrialeTis brwyinvale yorRanebis kultura swored am TvalTaxedviT gvinda vaCvenoT.

      Zv. w. III aTaswleulis Sua xana (2500/2400 ww.), xolo daaxloebiT naxevari saukunis Semdeg ki ukve misi miwurulic (2100 w.), uaRresad arsebiTi cvlilebebis dawyebis mijna aRmoCnda rogorc samxreT kavkasiis, ise mis miRma, samxreTiT mdebare regionis – wina aziis ganviTarebis istoriaSi.

    Cven gvinda axali welTaRricxvis III aTaswleulidan gadavxedoT  da gaviazroT Zv.w. III-II aTasleulTa mijnaze momxdari movlenebi.

    am mniSvnelovani aTaswleulis SedarebiT mokle periodSi momxdari  gardatexebi mniSvnelovani  Sedegebis mqone iyo, erTis mxriv, arsebiTi cvlilebebis da arqeologiur kulturaTa Tanamomdevnoebis, xolo, meores mxriv, ki epoqaTa cvlis TvalsazrisiT. am mxriv gansakuTrebiT gamoikveTa Zv.w. 2500/2400 weli, romelic samxreT kavkasiaSi daemTxva ara mxolod kulturaTa cvlas, aramed epoqebisac da moaswavebda adre brinjaodan Sua brinjaos xanaze intermedeialur etaps da am ukanaskneli epoqis dasawyiss (jafariZe, 1989; fuTuriZe, 1991).

    es iyo Zv.w. III aTaswleulis mTels manZilze samxreT kavkasiaSi axali arqeologiuri kulturis (adreyorRanebis kulturis) gamoCenis pirveli SemTxveva, ramac gamoiwvia mtkvar-araqsis erTgvarovani ieris kulturuli plastis darRveva da misi Secvla sruliad gansxvavebuli socialuri da kulturuli struqturis da ieris mqone e.w. adreyorRanebis kulturiT (jafariZe, 2006). es cvlileba, romelic TvalsaCino da wyalgamyofi mniSvnelobis mqone aRmoCnda mravali aspeqtiT, samxreT kavkasiaSi didxans ar gagrZelebula. SeiZleba iTqvas kidec, rom igi yvelaze xanmokle periodis kulturuli landSafti iyo mTeli preistoriuli epoqis manZilze, romelmac mxolod  400 weli Tu gastana (jafariZe, 2003, 2006) da sakmaod moulodnelad dasrulda Zv.w. III aTaswleulis miwurulisaTvis.  

    adre brinjaos xanis mtkvar-araqsisa da adreyorRanuli kulturebis Tanamomdevnoeba is realoba iyo, romelmac transformaciaTa mTeli seria gamoiwvia samxreT kavkasiaSi. es iyo eTnikuri, kulturuli, socialuri da ekonomikuri cvlilebebis TvalsaCino faqti. amjerad, am movlenebis analizs da mis siRrmiseul daxasiaTebas gverds avuvliT, radgan Cveni mTavari interesi sakuTriv Zv.w. III – II aTaswleulebis gzisgasayarze momxdari kulturul-politikuri xasiaTis cvlilebebis gaazreba da Sefasebaa.

   Zv. w. XXI saukunis dasawyisidan samxreT kavkasiis geokulturul sivrceSi gamoCenas iwyebs axali fenomeni, romelic Zvel samyaroSi cnobilia TrialeTis brwyinvale yorRanebis kulturis saxeliT. misi dasawyisi dakavSirebulia arsebiTi mniSvnelobis siaxleebTan rogorc materialur kulturaSi, ise socialur da davaWro-ekonomikur sferoSi da, rac yvelaze niSandoblivia, kulturis saerTo xasiaTsa da misi ganviTarebis manamde arnaxul aRmavlobaSi.

      paleoarqeologiuri sivrce III-II aTaswleulTa mijnaze da II-is dasawyisSi anu TrialeTis kulturis arsebiTad mTels manZilze sakmaod erTgvarovania, rac am kulturis dasasrulisaken arsebiTad Seicvleba. Zv.w. XVII saukunis bolodan (kuSnariova, 2001) TrialeTis kulturis gavrcelebis sivrceSi gamoCndeba axali, mciremasStabiani da naklebadmZlavri kulturuli erTobebi: kbk, suk, kvk, romlebic drois mcire monakveTSi kidec Tanaarseboben TrialeTis kulturasTan magram SedarebiT mcire sivrceSi (ararayis veli, naxiWevani).

      amave dros, TrialeTis kulturis dadgomasTan erTad samxreT kavkasiis ZiriTad arealSi dgeba mkafio cvlilebebis da dawinaurebis etapi iseT dargebSi, rogorebicaa mxatvruli xelosnobis sxvadasxva mimarTulebebi (oqromWedloba, brinjaos mxatvruli xelosnoba), meTuneoba, msoflmxedvelobrivi da ritualTan dakavSirebuli sfero da sxva. Cven yuradRebas vamaxvilebT swored im cvlilebebze, rac TvalsaCinoa yvela zemoaRniSnuli dawinaurebuli dargebis mxriv da rac aSkarad metyvelebs TrialeTis kulturis dadgomasTan erTad mkveTri inovaciebisa da cvlilebebis dinamikaze.

     moxsenebaSi ganxiluli, sazogadoebis yofis sxvadasxva sferoSi momxdar gardatexaTa da TrialeTis kulturis saerTo aRmavlobis dinamika, Cveni azriT, miuTiTebs Semobrunebis im etapze, romelsac adgili hqonda Zv.w. III - II aTaswleulebis gzisgasayarze da romelic uZveles maxlobel aRmosavleTSi mimdinare msgavsi procesebis sinqronulad moxda. Sesabamisad,  XX saukunis 30-ian wlebSi b. kuftinis mier aRmoCenili da mas Semdeg sxvadasxva arqeologiuri skolebis specialistTa interesis sagani – TrialeTis brwyinvale yorRanebis kultura,  CvenTvis saintereso aspeqtis TvalsazrisiT warmoCenili gvaqvs swored wina aziis kulturaTa miRwevebis konteqstSi.

    Zalian mniSvnelovani siaxleebiTa da movlenebiT datvirTuli aRmoCnda CvenTvis sayuradRebo periodi. es iTqmis saxelmwifoebriv-politikuri, kulturuli Tu ekonomikuri dawinaurebis TvalsazrisiT.

    rogorc Cans, Zv. w. III aTaswleulis Sua xanaSi, xolo Semdeg ki ukve miwurulSi wina aziaSi gaaqtiurebuli tomTa moZraoba da axal, adre saxelmwifoebriv da saxelmwifoebriv garTianebaTa wamonaqmnebi mniSvnelovanwilad ganapirobebda im geopolitikur, savaWro-ekonomikur da kulturul kavSirurTierTobaTa qselis Seqmnas, romelsac udavo zegavlena unda moexdina sakuTriv am regionis da aseve, misi mezobeli samxreT kavkasiis geokulturuli landSaftis Camoyalibebazec. Sesabamisad, am ori dasaxelebuli regionis kulturuli da ekonomikuri kavSirebi bevrad gansazRvravda im epoqaSi Camoyalibebul realobas, romlis aRdgenac arqeologiuri Zeglebis mixedviT savsebiT mkafiod jer kidev ver xerxdeba. TavisTavad is, rom Zveli samyaros sxvadasxva regionebs Soris arsebul am kavSirurTierTobaTa dadgena Zv.w. III aTaswleulisa da II–is pirveli naxevris geokulturuli suraTis rekonstruqciis upirvelesi winapirobaa, es udavoa.  amitomacaa, rom mis Seswavlas ganmsazRvreli mniSvnelobac ki eniWeba dRevandel mravalferovan arqeologiur problematikaSi.

    aRniSnuli epoqis kulturuli zegavlenebis, savaWro da ekonomikuri kontaqtebis problematika araerTi mkvlevaris yuradRebis sagani iyo da aris, Tumca aman mainc ver mohfina bolomde naTeli sakiTxTa im wres, romelic jer kidev aqtiuri debatebis sagnad rCeba.

     SevecdebiT mokled warmovadginoT am uaRresad sayuradRebo epoqis geokuturuli viTarebis SedarebiTi daxasiaTeba kavkasiasa da mis miRma samxreTiT regionSi imisTvis, rom vcadoT ukeT gaverkveT im arsebiT gardatexaTa da mravalferovan inovaciaTa arsSi, romelsac samxreT kavkasiaaSi hqonda adgili adre da Sua brinjaos epoqaTa gzisgasayarze.

     Zv.w. III aTaswleulis Sua xana (Zv.w. 2500 weli), me vfiqrob,  gardatexebis da mkafio wyalgamyofis niSnuli aRmoCnda epoqaTa da amave dros kulturaTa Secvlis/Tanamomdevnoebis TvalsazrisiT. mtkvar-araqsis erTi aTaswleulis manZilze arsebuli mZlavri da farTod gavrcelebuli kultura Secvala axalma realobam, romelic dRes adreyorRanuli kulturis saxeliTaa cnobili. am axalma kulturam moitana cvililebaTa is nakadi, romelmac mkafiod Secvala winare kulturis dros damkvidrebuli cxovrebis gezi  . . . . .

     garkveulad xazi unda gaesvas, am etapis gansakuTrebul mniSvneloba rogorc samxreT kavkasiis, ise maxlobeli aRmosavleTis calkeuli arealis ganviTarebaSic. kerZod,

     adreyorRanuli kulturis dasawyisi, mis uadres etapad miCneuli martyofis kultura, samxreT kavkasiaSi sakmaod stabiluri ganviTarebis mqone aRmoCnda. man moicvა სამხრეთ კავკასიის და ერზრუმის ოლქის ნაწილი. am dros ki maxlobeli aRmosavleTis erT regionSi Cans adre arsebuli viTarebis mkafio cvla socialuri da ekonomikuri winsvlis TvalsazrisiT.

      Zv.w.XXI saukunis dasawyisidan samxreT kavkasiis geokulturul sivrceSi gamoCenas iwyebs axali fenomeni, romelic Zvel samyaroSi cnobilia TrialeTis brwyinvale yorRanebis kulturis saxeliT. misi dasawyisi dakavSirebulia arsebiTi mniSvnelobis siaxleebTan rogorc materialur kulturaSi, ise socialur da davaWro-ekonomikur sferoSi da, rac yvelaze niSandoblivia, kulturis saerTo xasiaTsa da misi ganviTarebis manamde arnaxul aRmavlobaSi. yvela epoqa, maT Soris preistoriulic, garkveul niSan-TaviseburebaTa blokiT da winamorbedisagan gansxvavebuli ganviTarebis dinamikiT gamoirCeva. es sruliad logikuri da cxadi procesia.

    Zv.w. III aTaswleuli, maT Soris misi miwurulic, bunebrivia, Tavisi standartebiT iyo gamorCeuli. es monakveTi uaRresad arsebiTi da rTuli movlenebiT datvirTuli aRmoCnda samxreT kavkasiis geokulturuli ganviTarebis istoriaSi. am sakiTxebis Sesaxeb araerTi, maT Soris gansxvavebuli Tvalsazrisic gamoiTqva magram istoriuli procesebi, cvlilebebi Tu kataklizmebi, romelsac adgili hqonda am epoqaSi arc Tu iSviaTad kvlav gaurkvevli rCeba. SevecdebiT kidev erTxel CavukvirdeT  da Tvali gavadevnoT maT kulturaTa da epoqaTa cvlilebebis WrilSi.

    Zv.w. IV aTaswleulis Sua xanaSi gamoCenilma kulturulma erTobam, romelsac b. kuftinis saetapo aRmoCenaTa Sedegad mtkvar-araqsis kulturis saxeli ewoda, Zv.w. III aTaswleulis mTeli pirveli naxevris manZilzec mdored, magram ganviTarebis aRmavali gziT gaagrZela arseboba. am kulturas, albaT, yvelaze meti raodenobiT mkvlevari gamouCnda.

      amave dros, TrialeTis kulturis dadgomasTan erTad samxreT kavkasiis ZiriTad arealSi dgeba mkafio cvlilebebis da dawinaurebis etapi iseT dargebSi, rogorebicaa mxatvruli xelosnobis sxvadasxva mimarTulebebi (oqromWedloba, brinjaos mxatvruli xelosnoba), meTuneoba, msoflmxedvelobrivi da ritualTan dakavSirebuli sfero da sxva. Cven yuradRebas vamaxvilebT swored im cvlilebebze, rac TvalsaCinoa yvela zemoaRniSnuli dawinaurebuli dargebis mxriv da rac aSkarad metyvelebs TrialeTis kulturis dadgomasTan erTad mkveTri inovaciebisa da cvlilebebis dinamikaze.

     ყოველივე ზემოთგანხილულით, ვფიქრობთ, წარმოვაჩინეთ თრიალეთის კულტურის მატარებელი sazogadoebis yofis sxvadasxva sferoSi momxdar gardatexaTa da TrialeTis kulturis saerTo aRmavlobis dinamika. ეს კი, Cveni azriT, miuTiTebs Semobrunebis im etapze, romelsac adgili hqonda Zv.w. III - II aTaswleulebis gzisgasayarze da romelic uZveles maxlobel aRmosavleTSi mimdinare msgavsi procesebis sinqronulad moxda. Sesabamisad,  XX saukunis 30-ian wlebSi b. kuftinis mier aRmoCenili da mas Semdeg sxvadasxva arqeologiuri skolebis specialistTa interesis sagani – TrialeTis brwyinvale yorRanebis kultura,  CvenTvis saintereso aspeqtis TvalsazrisiT warmoCenili gvaqvs swored wina aziis kulturaTa miRwevebis konteqstSi.

ilustraciebiEssay3Tabula.html
www.GeoArchEncyclopedia.geshapeimage_2_link_0
EngMainEngl.html
ese arqeologiuri kulturebiEssays.html
sasargeblo bmulebiConnect.html
mTavariMain.html
arqiviArchiv.html
Zeglebis alfabeturi saZiebeliSearch2.html
proeqtis SesaxebAbout.html
bibliografiaBiblio.html